از لا به لاى متون

به كوشش: حسين پورشريف

از «كيمياى سعادت»:

شاهْ‏راه مرگ

سليمان نبى(ع) را فرزندى بود نيك‏سيرت و با جمال. در كودكى درگذشت و پدر را در ماتم خود گذاشت. سليمان، سخت رنجور شد و مدّتى در غم او مى‏سوخت.

روزى دو مرد نزد او آمدند و گفتند: «اى پيامبر خدا! ميان ما نزاعى افتاده است. خواهيم كه حُكم كنى و ظالم را كيفر دهى و مظلوم را غرامت بستانى».

سليمان گفت: «نزاع خود بگوييد».

يكى گفت: «من در زمين، تخم افكندم تا برويَد و برگ و بار دهد. اين مرد بيامد و پاى بر آن گذاشت و تخم را تباه كرد».

آن ديگر گفت: «وى، بذر در شاهْ‏راه افكنده بود و چون از چپ و راست، راه نبود، من پا بر آن نهادم و گذشتم».

سليمان گفت: «تو اين قدر نمى‏دانى كه تخم در شاه‏راه نمى‏افكنند كه از روندگان، خالى نيست».

همان دم، مرد به سليمان گفت: «تو نيز اين‏قدر نمى‏دانى كه آدمى به شاه‏راهِ مرگ است و چندان نگذرد كه مرگ بر او پاى خواهد نهاد، كه به مرگ پسر، جامه ماتم پوشيده‏اى؟».

سليمان دانست كه آن دو مرد، فرشتگان خدايند كه به تعليم و تربيت او آمده‏اند. پس توبه كرد و استغفار گفت.⁽¹⁾

از «اسرار التوحيد»:

كلاغ سياه، كِى سپيد گردد!

شيخ ما [ابو سعيد ابوالخير] گفت: آن مرد، مال بسيار داشت. در دلش افتاد كه بازرگانى كند. در آن كشتى نشسته بود. كشتى بشكست و مال و خواسته،⁽²⁾ جمله⁽³⁾ غرق شد و هركه در آن جا بود، جمله هلاك گشتند و او بر لوحى از الواح كشتى⁽⁴⁾ بماند. به جزيره‏اى افتاد خالى، بى‏مونس و رفيقى. سال‏ها برآمد. تنگ‏دل گشت و غمى⁽⁵⁾ شد. روزى بر لب دريا نشسته بود برهنه، موى باليده،⁽⁶⁾ جامه‏ها از او فرو شده، اين بيت مى‏گفت:

إذا شاب الغُرابُ أتَيتُ أهلى

وهَيهاتَ الغُرابُ مَتى يَشيبُ

[يعنى:] چون كلاغِ سياه، سپيد گردد، من به وطن و اهل خويش مى‏رسم و هيهات كه كلاغ سياه، كى سپيد گردد!

آوازى شنيد كه كسى گفت از دريا: «يا مرد! نوميد مباش. چه دانى؟ بود⁽⁷⁾ كه اين سختى و رنج را كه تو اين ساعت در اويى،⁽⁸⁾ بر اثر او فَرَجى نزديك پديد آيد!».

ديگر روز، اين مرد را چشم بر دريا افتاد. چيزى عظيم ديد. چون نزديك آمد، كشتى عروس بود. چون اين مرد را بديدند، گفتند: «حال تو چيست؟».

گفت: «قصه من، دراز است».

گفتند: «آخر ببايد گفتن».

قصه برگفت و گفت كه من از كدام شهرم.

گفتند: «تو را هيچ پسر بود؟».

گفت: «مرا پسرى بود خُرد».

ايشان همه در وى افتادند و به بوسه در او افتادند. اين مرد گفت: «شما را چه بُوَد؟».

گفتند: «اين پسر توست و اين كشتى آنِ اوست و ما بندگان اوييم و هرچه آنِ او بود، آنِ تو بود».

او را موى فرو كردند⁽⁹⁾ و جامه‏هاى فاخرش پوشيدند و گفتند: «چه خواهى؟ اگر خواهى تا بازگرديم».

او گفت: «باز گرديم».

ايشان همه با او بازگشتند و او را به راحت، به جايگاه خويش آوردند.⁽¹⁰⁾

از «گلستان»:

در دلش غم نيامدى

جوانى چُست،⁽¹¹⁾ لطيف،⁽¹²⁾ خندان، شيرين زبان، در حلقه عشرتِ⁽¹³⁾ ما بود كه در دلش از هيچ نوع غم نيامدى و لب از خنده فراهم. روزگارى برآمد كه اتفاقِ ملاقات نيفتاد.⁽¹⁴⁾ بعد از آن ديدمش زن خواسته و فرزندان خاسته⁽¹⁵⁾ و بيخ نشاطش بريده⁽¹⁶⁾ و گُلِ هوس پژمريده.

پرسيدمش: چگونه‏اى و چه حالت است؟

گفت: «تا كودكان بياوردم، دگر كودكى نكردم».⁽¹⁷⁾

دوران در حضور و نزديكان، دور

در جامع بعلبك،⁽¹⁸⁾ وقتى، كلمه‏اى چند به طريق وعظ⁽¹⁹⁾ مى‏گفتم با قومى افسرده دل مُرده⁽²⁰⁾ و راه از صورت به معنى نبرُده.⁽²¹⁾ ديدم كه نَفَسم درنمى‏گيرد⁽²²⁾ و آتشم⁽²³⁾ در هيزمِ تر اثر نمى‏كند. دريغ آمدم⁽²⁴⁾ تربيتِ ستوران⁽²⁵⁾ و آينه‏دارى در محلّت كوران، وليكن درِ معنى باز بود و سلسله سخن، دراز.⁽²⁶⁾ در معنى اين آيت: «وَنحنُ أقرَبُ إليهِ مِن حَبلِ الوريد».⁽²⁷⁾

سخن به جايى رسانيده بودم كه مى‏گفتم:

دوست، نزديك‏تر از من به من است

وينْت مشكل⁽²⁸⁾ كه من از وى دورم!

چه كنم؟ با كه توان گفت كه او

در كنارِ من و من مهجورم؟!

من از شرابِ اين سخن، سرمست و فضله قدح در دست⁽²⁹⁾ كه رونده‏اى در كنار مجلس گذر كرد و دَورِ آخر در او اثر كرد. نعره‏اى چنان بزد كه ديگران به موافقت او در خروش آمدند و خامانِ⁽³⁰⁾ مجلس، به جوش.

گفتم: سبحان‏اللّه‏! دورانِ با خبر در حضور و نزديكانِ بى‏بصر، دور⁽³¹⁾. ⁽³²⁾

---

1 . كيمياى سعادت، محمّد غزالى، به كوشش: حسين خديو جم، تهران: علمى و فرهنگى، 1361، ج 2، ص 383.

2 . خواسته: دارايى.

3 . جمله: همه، همگى.

4 . لوحى از الواح كشتى: تخته پاره‏اى از چوب‏هاى كشتى.

5 . غمى: غمگين.

6 . باليده: بلند شده.

7 . بود: باشد.

8 . در اويى: در آن، قرار دارى.

9 . فرود كردند: كوتاه كردند.

10 . اسرارالتوحيد فى مقامات الشيخ ابى سعيد، محمّد بن منور ميهنى، به كوشش: محمدرضا شفيعى كدكنى، تهران: آگاه، دوم، 1367، ج 1، ص 257 ـ 258.

11 . چُست: چابك، چالاك.

12 . لطيف: نكته‏گو.

13 . حلقه عشرت: انجمن معاشرت.

14 . اتفاقِ ملاقات نيفتاد: ديدارى پيش نيامد.

15 . خاسته: به وجود آمده.

16 . بيخ نشاطش بريده: ريشه درخت شادمانى‏اش قطع شده.

17 . گلستان، سعدى، به كوشش غلامحسين يوسفى، تهران: خوارزمى، ششم، 1381، ص 152.

18 . جامع بعلبك: مسجد جامع بعلبك. بعلبك: نام شهرى قديمى در لبنان.

19 . به طريق وعظ: به صورت پند و اندرز.

20 . دل‏مرده: كوردل.

21 . راه از صورت به معنى نبرده: گرفتار دنياى ظاهر بودند و در جهان حقيقت، راه نيافته بودند.

22 . نفسم درنمى‏گيرد: سخنانم تأثير نمى‏كند.

23 . آتشم: سخنان پُرسوزم.

24 . دريغ آمدم: افسوس خوردم.

25 . ستوران: چارپايان.

26 . وليكن در معنى...، دراز: يعنى، سخن در اين معانى ادامه داشت.

27 . يعنى، ما به او (آدمى) از رگ كردنش نزديك‏تريم (سوره قاف، آيه 16).

28 . وينْت مشكل: و چه دشوار است.

29 . من از شراب... در دست: من از باده سخن سرخوش بودم و همچنان به بقيه گفتار ادامه مى‏دادم.

30 . خامان: ناپختگان و سردْدلان.

31 . دوران با خبر...، دور: ياران دور دست و دل‏آگاه، حاضرند و نزديكان بى‏نصيب از بينايى از عالم معنا دورند.

32 . گلستان، ص 90.