آسمان، ماشينِ زمانى براى عبور به گذشته
تقى ميرزايى شيخآبادى
آسمان از گذشتههاى دور، همواره مورد توجّه انسان بوده است و اين فضاى مملو از نقاط نورانى و شگفتانگيز، براى او سؤالاتى بىشمار را ايجاد كرده است. بشر به دليل فقر علم و تكنولوژى (فناورى) به كمك قوّه تخيّل خود پاسخ اين سؤالات را با افسانهها و اسطورهسازىها داده است. از آن جا كه با گذشت زمان، قلمرو علم و تكنولوژى گسترش يافته است لذا راه براى پاسخ دادن به اين سؤالات، هموار شده است. البته آسمان و فضا يكى از بارزترين و زيباترين جلوههاى قدرت خداوند است، به طورى كه با آيه: «بگو بنگريد و دقت كنيد چه چيزهايى در آسمانها و زمين است» ،(1) بشر را به تحقيق و بررسى آن تشويق مىكند.
يكى از خواستههاى هميشگى بشر، ساخت ماشينى بوده است كه بتواند با آن به گذشته و آينده سفر كند و اينك آسمانِ بالاى سرِ ما، يك ماشين زمان است كه گذشته را برايمان نشان مىدهد.
مسافتى كه نور در مدت يك ثانيه طى مىكند تقريبا برابر با 000/300 كيلومتر است و اين زمان، سريعترين زمان ممكن براى طى كردن اين مسافت است ؛ زيرا كه طبق معادلات انيشتين، رسيدن به سرعتهاى بالاتر از سرعت نور، غير ممكن است.
براى ديدن اشيا و اجرام آسمانى بايد نور از آنها به ما برسد. البته نور به عنوان يك موجِ الكترومغناطيسى در طولموجهاى مرئى تا نامرئى قرار دارد، مانند امواج راديويى كه هر چند با چشم ديده نمىشوند ولى جزء اين خانواده (امواج) هستند و با همان سرعت، حركت مىكنند. از نمونههاى ديگر مىتوان اشعههاى ايكس و گاما را نام برد. از اين رو، دانشمندان براى كشف اين اجرام آسمانى به دنبال امواج الكترومغناطيسىاى كه از فضا مىرسد مىگردند. ماه به عنوان نزديكترين جرم آسمانى به زمين، به طور متوسّط، حدود 000/384 كيلومتر از ما فاصله دارد و مدت زمانى كه نور از آن به ما مىرسد، 41 1 ثانيه است. البته ناگفته نماند كه ماه از خود، نورى ندارد و تنها منعكس كننده نور خورشيد است. جدول زير، گروهى از اجرام ديگر و فاصله آنها را از زمين نشان مىدهد.
لذا طبق اين آمار، آسمانى كه ما مىبينيم و نقاط نورانى آن، مربوط به همين زمان حال نيستند. تلسكوپهاى بزرگ، قادر به تشخيص اجرامى هستند كه در فاصله هزاران سال نورى از ما قرار دارند. نور ستاره پراكسيماى قِنطورِس(2) كه نزديكترين ستاره بعد از خورشيد به ماست، 2/4 سال نورى(3) قبل، ستاره را ترك كرده و اكنون كه به ما رسيده است، چهار سال و 74 روز قبل را نشان مىدهد و لذا ما شكل فعلى ستاره را نمىبينيم. ممكن است در همين فاصلهاى كه نور طى مىكند تا به ما برسد، ستاره مرده باشد و به يك كوتوله سفيد،(4) ستاره نوترونى(5) و يا سياه چاله(6) تبديل شده باشد ؛ ولى ما تازه، نور زمان تولد آن را دريافت كرده باشيم.
هرچه قدر به گذشته دورتر بنگريم، نورى دريافت مىكنيم كه عمر بيشترى دارد. نورِ دورترين شيئى كه به ما مىرسد پيش از شكلگيرى زمين (يعنى زمان انفجار اوليه) منتشر شده است. طبق نظريه انفجار بزرگ،(7) جهان با انفجار يك ماده چِگال (متراكم) به وجود آمده است. تشعشع زمينهاىِ امواج ميكرو وِيْو(8) كيهانى نورى كه حاصل اين انفجار است بايد از ميان فضا ميلياردها سال عبور كرده باشد و اكنون به دليل از دست دادن انرژى، به شكل نامرئى آن، هم طيف امواج راديويى مشاهده مىشود كه از تمام جهات آسمان مىآيد و سن جهان را كه 11 ميليارد سال است، نشان مىدهد. بعضا در آسمان، دو نقطه نورانى در كنار هم يكى نورش مربوط به 24 ساعت قبل است و ديگرى 300 روز قبل را نشان مىدهد. اين جاست كه مُعضلى ديگر براى بشر به وجود مىآيد. او كه در گذشته به دنبال پيشگويى آينده بوده است، اكنون حتى در مورد پيشگويى زمان حال هم مشكل دارد. اين است كه با پيشرفت علم، انسان همواره بيشتر پى به جهل خود خواهد برد.
منابع:
1 . پرسشهاى نجومى، آين نيكلسون، ترجمه: عبدالمهدى رياضى.
2 . نجوم و اختر فيزيك مقدماتى، زيليك و اسميت، ترجمه: تقى عدالتى و جمشيد قنبرى، مشهد: دانشگاه امام رضا، 1376.
نام جرم آسمانى
1 . سوره يونس، آيه 101.
2 . Proxima centauri.
3 . مسافتى كه نور در مدت يك سال طى مىكند(94671 ميليارد كيلومتر).
4 . نوعى ستاره كه بسيار فشرده و متراكم شده است و در پايان عمر خودش قرار دارد.
5 . نوعى ستاره كه در پايان عمر خود قرار دارد و از كوتوله سفيد، متراكمتر و شامل نوترونهاى سيّال است و جاذبه گرانشى آن نيز بيشتر از كوتوله سفيد است.
6 . نوعى ستاره كه در پايان عمر خود قرار دارد و بسيار بيشتر از ستاره نوترونى فشرده شده، تا آنجا كه همهچيز را بهسوى خود جذب مىكند و چيزى از آن، خارج نمىشود و چون نور نيز از جاذبه آن نمىرهد، ديده نمىشود و به همين خاطر به آن، سياهچاله مىگويند.
7 . The Big-Bang Theory.
8 . امواجى با طول موج در حدود 6 ـ 10 ميكرو، كه بسيار كم است و به راحتى قابل تشخيص نيست.