محمدتقى سبحانىنيا
قَدم اوّل در بهداشت و درمان
پرهيز، همواره به عنوان يك اصل مهم در علم پزشكى مورد توجه قرار گرفته و از ديرباز تا به امروز از سوى پزشكان به آن توصيه شده است. آنان اغلب در كنار داروهاى مختلفى كه براى بيماران تجويز مىكنند، «پرهيز» را نيز به عنوان يكى از مهمترين عوامل مؤثر در بازيافت سلامتى مورد توجّه قرار داده و رعايت آن را براى بيماران ضرورى مىدانند.
اكنون اين پرسش وجود دارد كه آيا در طب اسلامى نيز براى پرهيز، جايگاهى در نظر گرفته شده است؟ و آيا آيات قرآن كريم و احاديث پيشوايان معصوم (ع) آن را به رسميت شناختهاند؟
با مراجعه به آموزههاى دينى درخواهيم يافت كه مهمترين اصلى كه در خصوص محافظت از سلامتى بدن و نيز بازيابى سلامتى به آن سفارش شده، «پرهيز» است. در ميان آن آموزهها، دو جايگاه اساسى براى «پرهيز» مىتوان در نظر گرفت: نخست، اهميت پرهيز قبل از بروز بيمارى و براى محافظت از سلامتى و جايگاه دوم لزوم پرهيز پس از بروز بيمارى به جهت تلاش براى دستيابى مجدد به سلامتى است.
الف) پرهيز در جايگاه پيشگيرى
از آنجا كه پيشگيرى مهمتر از درمان و كم هزينهتر از آن است،
(1) لذا در روايات معصومان(ع) بيشتر از قسم دوم به آن اهميت داده شده است. البته پرهيز در اين قسم، عمدتاً به معناى پرهيز از خوردن و آشاميدن زياد است. اجتناب از زيادهروى در خوردن و آشاميدن و يا به عبارت ديگر، كم خوردن و كم آشاميدن از جمله اصول بهداشتىاى است كه در قرآن كريم نيز به آن سفارش شده و راز سلامتى در آن دانسته شده است.
از امام معصوم سؤال شد: در قرآن از هر علمى آمده است مگر علم پزشكى.
امام(ع) فرمود: همانا در قرآن آيهاى است كه تمامى طب را در خود جمع كرده است و آن آيه اين است كه مىفرمايد: بخوريد و بياشاميد و اسراف نكنيد.
(2)
عموميت بخشيدنِ مفهوم اسراف در آيه شريفه به زيادهروى در خوردن و آشاميدن توسط امام(ع) و در نتيجه، دستور به پرهيز از زيادهروى در آن، نشانگر آن است كه راز سلامتى و تندرستى و نيز داروى شفابخش
بيماريها در كم خوردن و كم آشاميدن نهفته شده است. به عبارت ديگر، اغلب بيماريها ريشه در پرخورى دارند.
اين مضمون در روايات بسيار زيادى از سوى معصومان(ع) مورد تأييد قرار گرفته و نسخه بدون داروى آنان براى بشر، مدارا با بَدن و خويشتندارى به هنگام مواجه شدن با غذاست.
امام على (ع) در خصوص نقش پيشگيرى كننده كم خوردن مىفرمايد:
كم خوردن، مانع بسيارى از بيماريهاى بدن مىشود.(3)
و در روايت ديگرى به جنبه اسراف آن نيز اشاره كرده، مىفرمايد:
بر شماست كه كم خوردن را پيشه خود سازيد ؛ زيرا از اسراف، دورتر است و براى سلامتى بدن، مناسبتر.(4)
امام رضا(ع) نيز در اين خصوص مىفرمايد:
اگر مردم از پُرخورى پرهيز مىكردند بدنهايشان مقاومتر مىشد.(5)
و سرانجام در كلامى از لقمان حكيم نقل شده است:
اگر غذاى آدمى كم باشد، عمر طولانى خواهد داشت.(6)
البته بىمناسب نيست كه متذكر شويم پرهيز از پُرخورى علاوه بر نقش پيشگيرى از ابتلا به بسيارى از بيماريها آثار و فوايد ديگرى همچون تقويت قوه تفكّر، كمك به عبادت و بندگى بيشتر، صفاى قلب و افزايش كرامت آدمى را نيز به دنبال خواهد داشت ؛ زيرا اميرالمؤمنين (ع) بر آن تأكيد مىورزد:
هر كس در خوردن خويش زيادهروى نكند سلامتىاش هميشگى و تفكرش اصلاح مىشود.(7)
و همچنين مىفرمايد:
كم خوردن، باعث بزرگوارى و كرامت انسان است و سلامتى جسم را مستدام مىسازد.(8)
آن حضرت در بيانى ديگر سفارش مىكند:
بر شما باد رعايت اقتصاد در خوردن ؛ زيرا آن، به عبادت و بندگى كمك مىكند.(9)
رسول گرامى اسلام نيز در اين خصوص در يكى از جملات نورانى خود تأثير خوردن را در قلب آدمى يادآور شده و فرموده است:
هر كس غذايش كم باشد بدنش سالم و قلبش شفاف و روشن مىگردد و كسى كه غذايش زياد باشد بدنش بيمار و قلبش دچار قساوت و تاريكى مىگردد.(10)
و يا در جملهاى ديگر تصريح مىفرمايد:
هر كس مىخواهد از شيطان رهايى يابد، گوشت و چربى بدنش را با كم خوردن، آب كند.(11)
الگوى مصرف
اكنون پرسش ديگر اين است كه مُراد از كم خُوردن چيست؟ و آيا مىتوان براى آن الگويى عملى ارائه نمود؟
پاسخ اين پرسشها را نيز در كلام معصومان (ع) مىتوان پيدا كرد و راهكار آن را از خود آنان جويا شد.
نقل است طبيبى براى مداواى بيماران مسلمان، وارد مدينه شد ؛ امّا پس از مدّتى به اين علّت كه كسى براى مداوا و درمان به نزد او نرفت از پيامبر خدا(ص) اجازه هجرت و ترك مدينه را خواستار شد. پيامبر (ص) به او فرمود: «بهسوى خانوادهات باز گرد، همانا ما مردمانى هستيم كه تا گرسنه نشويم غذايى نمىخوريم و قبل از آنكه سير شويم دست از خوردن مىكشيم».
(12)
الگويى كه پيامبر اكرم در اين جمله خويش ترسيم كرده است مقصود از اقتصاد در خوردن و پرهيز از پرخورى را روشن ساخته، دو اصل «گرسنگى قبل از خوردن» و «دست كشيدن از غذا قبل از سير شدن» را ضامن سلامتى و راز بيمار نشدن مسلمانان مدينه مىداند.
امام على(ع) نيز در ترسيم الگوى عملى درست خوردن و آشاميدن به كميل مىفرمايد: اى كميل! معده خود را با غذا سنگين نساز و جايى براى آب و مجالى براى هوا بگذار، ودست از خوردن برمدار مگر آنكه هنوز به آن اشتها داشته باشى. پس اگر اين كار را انجام دادى غذايت را به راحتى هضم خواهى كرد ؛ چرا كه سلامتى بدن در گرو كم خوردن و كم نوشيدن است.
البته علاوه بر الگويى كه در كلام پيامبر (ص) و امام على (ع) آمده است، توصيههاى ديگرى همچون پرهيز از خوردن بيش از دو وعده غذا در شبانهروز نيز در ميان احاديث اهل بيت(ع) به چشم مىخورند كه پاسخ امام صادق(ع) به شهاب بن عبد ربّه از جمله آنهاست:
شهاب مىگويد: به امام صادق (ع) از سنگينى غذا و عارض شدن درد شكايت كردم، آن حضرت در پاسخ من فرمود: «صبحانه و شام بخور ؛ ولى بين آن دو چيزى نخور ؛ زيرا فساد و تباهى بدن را به دنبال دارد. آيا كلام خداوند را نشنيدهاى كه مىفرمايد: براى آنها در هر صبح و شام، روزىشان معيّن شده است».
(13)
بنابراين از رواياتى كه در اين فراز گذشت، چند ويژگى براى خوردن معيّن گرديد كه با
رعايت آن موارد، از اسراف به دور بوده، مرتكب پُرخورى نشدهايم و سلامتى خود را تضمين كردهايم.
آن ويژگيها عبارتاند از:
1. خوردن دو وعده غذا در شبانهروز و پرهيز از خوردن بيش از دو وعده.
2. اجتناب از خوردن غذا قبل از آنكه گرسنگى عارض شود.
3. دست كشيدن از غذا قبل از سير شدن كامل.
4. انتخاب صبح و شب (ابتداى شب) به عنوان زمان مناسب خوردن غذا.
ب) پرهيز در جايگاه درمان
آنچه تاكنون گذشت نقش پرهيز بود در پيشگيرى از بروز بيماريها كه عمدتاً حول محور اجتناب از پُرخورى مىگشت ؛ اما همانگونه كه در آغاز گذشت، علاوه بر ايفاى نقش «پيشگيرى»، نقش «درمان» نيز براى پرهيز وجود دارد.
البته همانگونه كه با بيمار شدن، وضعيّت بُحرانى براى بدن پيش مىآيد پرهيز نيز صورت جدّىترى به خود مىگيرد و در زبان عربى از واژه «الحمية» براى اين معنا استفاده مىشود. بنابراين، شناخت اهميت «پرهيز» پس از ابتلا به بيمارى، اولين مسئلهاى است كه بايد نظر احاديث را در آن خصوص، جويا شد.
البته در كتب لغت، واژه «الحمية» به معناى پرهيز بيمار از خوردن چيزهايى كه براى او زيانآور است، دانسته شده است ؛
(14) امّا احاديث مربوط به پرهيز بيماران را به سه دسته مىتوان تقسيم كرد:
- دسته نخست، احاديثى است كه اهميّت پرهيز را براى بيمار، يادآور مىشود. امام على (ع) در اين مورد مىفرمايد:
صحّت و سلامتى به دست نمىآيد مگر با پرهيز.
(15)
و نيز در بيانى ديگر مىفرمايد:
هر كس بر تلخىِ پرهيز صبر نكند، بيمارىاش طولانى مىشود.
(16)
امام رضا(ع) نيز پرهيز را براى بيمار، مهمترين دوا دانسته، مىفرمايد:
پرهيز، سرآمد داروها، و معده، خانه دردهاست.
(17)
همچنين روايت شده است كه:
كاملترينِ داروها، اجتناب از خوردن و بَستن دهان است. پس آنچه را كه براى بيمارىات زيانآور است، نخور و خواهش نَفْسَت را بر راحتى بدنت ترجيح مده.
(18)
- دسته دوم، احاديثى است كه سختگيرى نكردن با بدن به هنگام پرهيز و وارد نساختن فشار بيش از اندازه بر آن را مورد توجه قرار مىدهند. به عبارت ديگر، موضع روايات اين گروه، ترك، و پرهيز مطلق نبوده بلكه آنچه به آن توصيه شده است كم خوردن و فراهم آوردن راحتى بدن و سرانجام، در يك كلمه: «مدارا با بدن» است. امام رضا (ع) مىفرمايد:
سرآمد پرهيز، مدارا با بدن است.
(19)
و نيز آن حضرت در ادامه حديثى كه پرهيز را سرآمد دواها دانست و معده را خانه دردها و بيماريها معرفى كرد مىفرمايد:
هر بدنى بايد با همان چيزى كه به آن عادت دارد بسازد.
(20)
و يا به عبارت ديگر بايد با بدن مدارا كرده و رياضت و سختى بيش از حد بر آن تحميل ننمود.
از اينرو مدارا با بدن حتى به هنگام بيمارى ضرورى بوده و سختگيرى و پرهيز شديد، پسنديده نيست.
شايد به جهت جلوگيرى از رياضتها و پرهيزهاى سخت بوده است كه در برخى روايات، پرهيز براى درمان بيمارى نيز به معناى كم خوردن و كم آشاميدن دانسته شده است، نه اصلاً نخوردن و نياشاميدن.
امام كاظم (ع) در بيان معناى پرهيز مىفرمايد:
پرهيز آن نيست كه چيزى ترك شود و اصلاً خورده نشود، بلكه به آن معناست كه از آن، به مقدار كم بَسنده شود.
(21)
امام رضا(ع) نيز مىفرمايد:
پرهيز، ترك خوردنيها نيست ؛ بلكه كم خوردن از آنهاست.
(22)
- دسته سوم، احاديثى است كه موقت بودن پرهيز را هنگام بيمارى، خاطرنشان مىسازند.
تعيين مدت براى پرهيز به هنگام بيمارى دو نكته را به ما مىفهماند: اول آنكه اين پرهيز (پرهيز به هنگام بيمارى) شديدتر بوده و همراه با سختى بيشتر است، و دوم آنكه تأثير پرهيز به هنگام بيمارى، تدريجى بوده و فايده آن براى بيمار به يكباره آشكار نمىشود.
امام صادق(ع) حدّاقلّ زمان پرهيز را مشخص كرده، مىفرمايد:
پرهيز، سودى نمىرساند مگر پس از مدت هفت روز.
(23)
البته در برخى روايات، مدّت زمان پرهيز بيمار يازده روز دانسته شده است.
(24)
اگر چه دستور احاديث هم در مقام پيشگيرى و هم در مقام درمان كمخورى (و يا پرهيز از پُرخورى) است،
امّا توجه به اين نكته لازم است كه پرهيز در جايگاه درمان، شديدتر و با سختى بيشترى همراه است، به عبارات ديگر مدارا با بدن با تحميل رياضت و سختىِ قابل تحمّل و متناسب با بيمارى منافاتى نداشته و چه بسا ضرورت داشته باشد.
نتيجه
از مجموعه آنچه گذشت به نتايجى چند مىتوان اشاره كرد:
1 . لزوم پرهيز و اهميت آن به جهت محافظت از سلامتى بدن و يا براى دستيابى به سلامتى پس از عارض شدن بيمارى.
2 . پرهيز به معناى كم خوردن و اجتناب از زياده روى در خوردن و آشاميدن.
3 . شديدتر بودن پرهيز به هنگام بيمارى بويژه در مورد خوردَنيهاى زيانآور.
4 . هميشگى بودن پرهيز از پرخورى در مقام پيشگيرى و موقت بودن پرهيز در مقام درمان و تأثير تدريجى آن در به دست آوردن بهبودى.
1. هزينه به معناى عامّ كلمه.
2. دعوات راوندى، ج 75، ص 174.
3. غرر الحكم، ح 10569.
4. همان، ح 6153.
5. محاسن، ج 2، ص 221، ح 1666.
6. مواعظ العدديه، ص 71.
7. غررالحكم، ح 8803.
8. همان، ح 8803.
9. همان، ح 6153.
10. تنبيه الخواطر، ج 2، ص 229.
11. فردوس الاخبار، ج 3، ص 536، ح 5672.
12. مكاتيب الرسول، ص 426.
13. الكافى، ج 6، ص 288، ح 2.
14. لسان العرب، ج 14، ص 198 ؛ مصباح المنير، ص 153.
15. غررالحكم، ح 10605.
16. همان، ح 1508.
17. مكارم الاخلاق، ج 2، ص 180، ح 2468.
18. دعوات راوندى، ص 29 ؛ مستدرك الوسائل، ج 16، ص 453، ح 20526.
19. مستدرك الوسائل، ج 2، ص 71، ح 1444.
20. دعوات راوندى، ص 29.
21. الكافى، ج 8، ص 291، ح 443.
22. بحارالانوار، ج 62، ص 140، ح 1.
23. فصول المهمة، ج 3، ص 24، ح 2494.
24. غررالحكم، ح 1683.