83

سخنوران، اديبان، شاعران و عارفان ايران زمين در طول تاريخ كهن اين مرز و بوم، هماره در هر عرصه از زندگى و در هر دوره از زمان، زبان به پند و اندرز گشوده‏اند و تجربيات گرانبهاى خويش را كه به بهاى فرسودن جان و تن خويش، در طفِ حادث به كف آورده‏اند، در قالب سخنانى نغز و پُر مغز و اشعارى سرشار از شعور، در اختيار ما نهاده‏اند تا آنها را همچون چراغى فروزان، پيش ديد قرار دهيم و بهره جُستن از آنها، زندگى خويش را به هنرها و مهارتهاى بيشترى آذين بخشيم و با برنامه‏ريزى و نظم، غنيمت شمردن فرصتها، مدارا و مردمدارى، تسامح و آسانگيرى، خويشتندارى، گفتگو و مفاهمه و مناظره با مردم و... كه همه و همه در لابه‏لاى متون توصيه‏هاى بزرگان علم و ادب آمده است، به اهداف متعالى خويش دست يابيم.
اينك در اين مجال، در حدّ توان و حوصله زمان، از خرمن زرّين ادبيات شيرين فارسى، خوشه‏اى چند برمى‏چينيم.

از سعدى

يكى از بزرگان ادب فارسى كه آثارش به دليل شيوايى و پختگى و دلنشينى قابل تأمّل است، سعدى شيرازى است كه خصوصاً گلستان او - كه حاصل سفر دراز سى ساله‏اش و حشر و نشر با انواع اشخاص و در بر دارنده خُلقيات مردمان مختلف است - آينه تمام‏نماى واقعيات جامعه است و وقتى در اين كتاب دقّت كنيم، سيماى مردى دنيا ديده و سرد و گرم چشيده در نظرمان مجسّم مى‏شود.
و اكنون سفرى كوتاه مى‏كنيم به دنياى زيباى گلستان و گوش دل مى‏سپاريم به پندهاى شيخ اجل:
ياد دارم كه در ايّام طفلى متعبّد بودمى و شب‏خيز و مولِع‏(1) زهد و پرهيز. شبى در خدمت پدر - عليه الرحمه - نشسته بودم و همه شب ديده بر هم نبسته و مصحفِ‏(2) عزيز در كنار گرفته و طايفه‏اى گردِ ما خفته. پدر را گفتم: يكى از اينان سر برنمى‏دارد كه دوگانه‏اى‏(3) بگزارد. چنان خوابِ غفلت بُرده‏اند كه گويى نخفته‏اند كه مُرده‏اند. گفت: جان پدر! تو نيز اگر بخفتى، بِهْ كه در پوستين خلق اُفتى‏(4) . (5)
يكى از صاحبدلان، زورآزمايى‏(6) را ديد به هم برآمده‏(7) و در خشم شده و كف بر دماغ آورده. گفت: اين را چه شده است؟ گفتند: فلان دشنامش داد. گفت: اين فرومايه هزار مَن سنگ برمى‏دارد و طاقتِ سخنى نمى‏آرد؟!
مردم‏آزارى را حكايت كنند كه سنگى بر سرِ صالحى‏(8) زد. درويش را مجالِ‏(9) انتقام نبود. سنگ را با خود همى داشت تا وقتى كه مَلِك را بر آن لشكرى‏(10) خشم آمد و او را در چاه كرد. درويش درآمد و سنگش در سر انداخت. گفتا: تو كيستى و مرا سنگ چرا زدى؟ گفت: من فلانم و اين، همان سنگ است كه در فلان تاريخ بر سرِ من زدى. گفت: چندين وقت كجا بودى؟ گفت: از جاهت مى‏انديشيدم.(11) اكنون كه در چاهت ديدم، فرصت غنيمت شمردم.(12)
يكى از آداب صحبت‏(13) اين است كه خانه‏بپردازى‏(14) و با خانهْ خداى، درسازى.(15)
هر كه در پيشِ سخن ديگران افتد(17) تا مايه فضلش بدانند، پايه جهلش بشناسند.
ندهد مرد هوشمند جواب‏
مگر آن‏گه كز او سؤال كنند.(18)
پادشاهى را شنيدم كه به كشتن اسيرى اشارت كرد.(19) بيچاره در حالت نوميدى به زبانى كه داشت، مَلِك را دشنام دادن گرفت‏(20) و سَقَط گفتن‏(21) كه گفته‏اند: هر كه دست از جان بشويد، هرچه در دل دارد، بگويد...
مَلِك پرسيد كه چه مى‏گويد: يكى از وزراى نيكْ محضر(22) گفت: اى خداوندِ جهان! همى گويد: وَالكاظِمين الغَيظ والعافينَ عن الناس.(23) مَلِك را رحمت در دل آمد و از سرِ خون او درگذشت. وزير ديگر كه ضدّ او بود، گفت: ابناى جنسِ‏(24) ما را نشايد در حضرت پادشاهان جز به راستى سخن گفتن. اين، مَلِك را دشنام داد و سَقَط گفت.
مَلِك روى در هم كشيد و گفت: مرا آن دروغْ پسنده‏تر آمد از اين راست كه تو گفتى كه روى آن در مصلحتى بود و بناى اين بر خُبثى.(25) و خردمندان گفته‏اند: دروغى مصلحت‏آميز، بِهْ از راستى فتنه‏انگيز.(26)

از قابوس وُشمْگير

در قابوس‏نامه‏ى عنصرالمعالى قابوس بن وشمگير - كه در واقعْ اندرزنامه اوست به پسرش - ، در ضمن توصيه‏ها و اندرزهاى سودمند، حكايات جالب و عبرت‏آموزى نيز آمده است كه خواندنى و به خاطر سپردنى است. چونان فرزندى كه در مكتب پدر، دست ادب بر زانو زده، دل به پندها و حكايتهايى از زبان عنصرالمعالى مى‏سپاريم:
چنان شنودم كه هارون الرشيد،(27) خوابى ديد بر آن جمله كه پنداشتى كه همه دندانهاى او از دهن بيرون افتادى به‏يكبار.(28) بامداد معبّرى‏(29) را بياورد و پرسيد كه: تعبير اين خواب چيست؟ معبّر گفت: زندگانى اميرالمؤمنين دراز باد! همه اَقرباى‏(30) تو پيش از تو بميرند، چنان كه كس از تو بازنمانَد. هارون گفت: اين مرد را صد چوب بزنيد كه بدين دردناكى سخن در روى من بگفت. چون همه قُرابات‏(31) من پيش از من جمله بميرند، پس آن‏گه من كه باشم؟
خوابگزارى ديگر بياوردند و همين خواب با وى بگفت. خوابگزار گفت: بدين خواب كه اميرالمؤمنين ديد، دليل كند كه خداوند،(32) درازْ زندگانى‏تر بُود از همه قراباتِ خويش. هارون گفت: طريق العقل واحد.(33) تعبير از آن بيرون نشد؛ امّا از عبارت تا عبارت، بسيار فرق است. اين مرد را صد دينار بدهيد.(34)
وقتى صاحب عَبّاد(35) نان همى خورد با نديمان و كسان خويش، مردى لقمه‏اى از كاسه برداشت. مويى در لقمه او بود. مرد همى نديد. صاحب او را گفت: اى فلان! موى از لقمه بردار. مرد، لقمه از دست فرو نهاد و برخاست و برفت. صاحب فرمود كه باز آرديدش و پرسيد كه: اى فلان! چرا نان نيم‏خورده از خوانِ‏(36) ما برخاستى؟ اين مرد گفت: مرا نانِ آن كسى نبايد خورد كه تاىِ مويى در لقمه من بيند! صاحب، سخت خجل شد از آن حديث.(37)

از ابو سعيد

اسرار التوحيد، كه به عبارتى زندگى‏نامه شيخ ابو سعيد
 

84

ابوالخير(357 - 440 ق) عارف بنام است، دربردارنده حكاياتى از اوست كه به سياق بحث، ذكر برخى مناسب مى‏نمايد:
خواجه عبدالكريم، خادم خاصّ شيخِ ما ابوسعيد بود. گفت: روزى درويشى مرا بنشانده بود تا از حكايتهاى شيخِ ما او را چيزى مى‏نوشتم. كسى بيامد كه: شيخ، تو را مى‏خوانَد. برفتم. چون پيش شيخ رسيدم، شيخ پرسيد كه: چه كار مى‏كردى؟ گفتم: درويشى حكايتى چند خواست از آنِ شيخ، مى‏نوشتم. شيخ گفت: يا عبدالكريم! حكايت‏نويس مباش. چنان باش كه از تو حكايت كنند!(38)
روزى يكى به نزديك شيخ ما (ابو سعيد) آمد و گفت: اى شيخ! آمده‏ام تا از اسرار حق چيزى با من بگويى. شيخ گفت: بازگرد تا فردا بازآيى. آن مرد برفت. شيخ بفرمود تا آن روز، موشى بگرفتند و در حُقّه‏اى‏(39) كردند و سرِ آن حقّه محكم كردند.
ديگر روز، آن مرد بازآمد. گفت: اى شيخ! آنچه دى‏(40) وعده كردى، بگوى. شيخ بفرمود تا آن حُقّه به وى دادند و گفت: زنهار تا سرِ اين حقّه باز نكنى! آن مرد بِستَد و برفت. چون به خانه شد،(41) سوداى‏(42) آنش بگرفت كه: آيا در اين حقّه چه سِر است؟ بسيار جهد كرد كه خويشتن را نگاه دارد، صبرش نبود. سر حقّه باز كرد. موش بيرون جَست و برفت.
آن مرد پيش آمد و گفت: اى شيخ! من از تو سرّ خداى تعالى خواستم، تو موشى در حقّه‏اى به من دادى؟! شيخ گفت: اى درويش! ما موشى در حقّه‏اى به تو داديم، تو پنهان نتوانستى داشت، سرّ حق - سبحانه و تعالى - بگويم، چگونه نگاه توانى داشت؟(43)
شيخ ما روزى در حمّام بود. درويشى شيخ را خدمت مى‏كرد و دست بر پشتِ شيخ مى‏نهاد و شوخ‏(44) بر بازوى شيخ جمع مى‏كرد، چنان كه رسم قايمان‏(45) گرمابه باشد تا آن كس ببيند كه او كارى كرده است. پس در ميان اين خدمت از شيخ سؤال كرد: اى شيخ! جوانمردى چيست؟ شيخ ما حالى گفت: آنك‏(46) شوخِ مرد، پيش روى او نيارى!
عطّار نيشابورى در منطق‏الطير خويش، اين داستان را بدين‏گونه به نظم درآورده است:

وقتى،(50) شيخ ما در مِيهنه مجلس مى‏گفت. در ميانه مجلس، درويشى در رسيد از ماوراءالنهر و در مجلس شيخ آمد و در پيش تخت شيخ بنشست. آن روز، شيخ ما مجلس تمام كرد و درويش، شيخ را خدمت به جاى آورد. و سه روز مُقام كرد.(51) و هر روز شيخ ما مجلس مى‏گفتى، آن درويش مى‏آمدى و در پيشِ تخت شيخ مى‏نشستى و شيخ، روى به وى مى‏كردى و سخنهاى نيكو مى‏گفتى.
روز چهارم آن درويش در ميان مجلس نعره‏اى بزد و بر پاى خاست و گفت: اى شيخ! مرا مى‏بايد كه بدانم كه تو چه مردى و چه چيزى؟ شيخ گفت: «اى درويش! ما را بر كيسه بند نيست‏(52) و با خلق خداى، جنگ نيست». آن درويش بنشست.(53)

از مولوى

مثنوى مولوى نيز سرشار از نكات بديع و حكايات شنيدنى است كه نشان‏دهنده شناخت روانشناسانه او از اوضاع و احوال و مردمان روزگارش است. مولانا علاوه بر آوردن حكايات و تمثيلات، از اصطلاحات صوفيه نيز براى پند و اندرز دادن به انسانها بسيار استفاده مى‏كند. براى مثال براى فراخوانى به بهره‏گرفتن از گوهر گرانبهاى وقت(و فرصتها و توفيقها)، به اصطلاح «ابن الوقت» بودن اشاره كرده و آورده است:
دامنه گفتار كوتاه مى‏كنيم و از درياى پر درّ مثنوى، مرواريدى چند برمى‏گيريم:

---

1 . مولع: حريص .
2 . مُصحَف: قرآن كريم.
3 . دوگانه: نماز دو ركعتى صبح.
4 . در پوستين كسى افتادن: كسى را بد گفتن و عيبجويى كردن.
5 . گلستان، تصحيح: غلامحسين يوسفى، تهران: خوارزمى، 1368، اوّل، ص 89 .
6 . زورآزما: پهلوان.
7 . به هم برآمده: آشفته.
8 . صالح: نيكوكار.
9 . مجال: امكان.
10 . لشكرى: نظامىِ صاحبِ منصب .
11 . از جاهت مى‏انديشيدم: از مقام تو بيمناك بودم.
12 . گلستان، ص 75 .
13 . صحبت: همنشينى و معاشرت.
14 . خانه بپردازى: خانه را رها كنى و دل بَركنى.
15 . با خانهْ خداى درسازى: با صاحبخانه سازگار باشى.
16 . گلستان، ص 185 .
17 . در پيش سخن ديگران افتادن: در ميان گفتار ديگران، سخن آغاز كردن.
18 . گلستان، ص 186 .
19 . اشارت كرد: فرمان داد.
20 . گرفتن: آغاز كردن.
21 . سَقَط گفتن: دشنام دادن، سخن درشت بر زبان‏آوردن.
22 . نيكْ محضر: خوش معاشرت.
23 . قسمتى از آيه 124 سوره آل عمران: (آنان كه )خشم خود را فرو مى‏خورند و بر مردم مى‏بخشايند(نيكوكارند).
24 . ابناى جنس: همكاران، همجنسان .
25 . خبث: بدنهادى.
26 . گلستان، ص 58 .
27 . هارون الرشيد: خليفه معروف عبّاسى(م 193 ق).
28 . به يكبار: يكْ دفعه، يكباره.
29 . معبّر: خوابگزار.
30 . اقربا و قرابات: نزديكان، خويشان.
31 . اقربا و قرابات: نزديكان، خويشان.
32 . خداوند: بزرگ، صاحب اختيار. مقصود، خليفه است.
33 . طريق خِرد، يكى است.
34 . قابوس‏نامه، تصحيح: غلامحسين يوسفى، تهران: شركت انتشارات علمى و فرهنگى، 1371، ششم، ص 44 - 45 .
35 . ابوالقاسم اسماعيل بن عبّاد (م 385 ق)، وزير معروف مؤيّد الدوله ديلمى كه علاوه بر وزارت، در علوم ادبى عرب، معروف و مشهور است.
36 . خوان: سفره.
37 . قابوس‏نامه، ص 65 .
38 . اسرارالتوحيد، محمّد بن منوّر مِيهَنى، تصحيح: محمّدرضا شفيعى كَدكَنى، تهران: آگاه، 1366، اوّل، ص 187 .
39 . حُقّه: ظرف كوچك دردار.
40 . دى: ديروز.
41 . با خانه شد: به خانه رفت.
42 . سودا: وسوسه، انديشه.
43 . اسرار التوحيد، ص 197 .
44 . شوخ: چرك.
45 . قايم: دلاّك.
46 . آنك: آنكه.
47 . مِهنه: ميهنه، زادگاه شيخ ابو سعيد ابوالخير.
48 . مردِ خام بود: مرد ناپخته‏اى بود.
49 . منطق الطير، تصحيح: سيّد صادق گوهرين، تهران: شركت انتشارات علمى و فرهنگى، 1370، هفتم، ص 258 .
50 . وقتى: يك روز.
51 . مقام كرد: اقامت گزيد.
52 . بر كيسه بند داشتن: كنايه از بخيل بودن.
53 . اسرار التوحيد، ص 235 .
54 . مثنوى، دفتر اوّل، بيت 133 .
55 . نحوى: نحودان، آگاه به علم نحو.
56 . آشناكردن: شنا كردن.
57 . مثنوى، دفتر اوّل، بيت 2835 - 2840 .
58 . منظور، حضرت داوود است كه مشهور است نخستين كسى است كه آهنگرى و چنان كه در قرآن كريم (سبأ، آيه 10)، آهن در دستان وى نرم بود و ايشان با دست، زِرِه آهنى مى‏بافت.
59 . زرّاد: اسلحه‏ساز. در اينجا منظور، زره‏سازى و اسلحه‏سازى است.
60 . تن زدن: خوددارى.
61 . اى فتى: اى جوان .
62 . منظور، آيه آخر سوره والعصر است: «... و تواصوا بالحقّ و تواصوا بالصبر».
63 . مثنوى، دفتر سوم، بيت 1842 - 1854 .