عباس بخشنده بالى
زندگى، رودخانهاى است كه ما هر روز در مورد شيوه گذر از آن تصميم مىگيريم. مسير اين رودخانه به طور مداوم تغيير مىكند.
رودى كه در گذشته جريان يافته است، به طور معمول به آرامش رسيده و تا اندازهاى، مشخّص و قابل كنترل است. رودى كه در آينده جارى خواهد شد، متلاطمتر، غير قابل پيشبينى و تا اندازهاى غير قابل كنترل است.
مسير رودخانهاى كه روزانه آن را مىپيماييم، تغيير مىيابد و لذا چگونگى گذر كردن از آن نيز تغيير مىكند. جهان امروز، شبيه رودخانه، به طور مداوم در حال تغيير است. فردى كه در دنياى امروز تصميم مىگيرد، بايد به همان اندازه كه بر محيط تسلّط دارد بر تغييرات نيز تسلّط داشته باشد.(1)
هيچ چيز در دنيا آسانتر و عادىتر و در عين حال مشكلتر و سختتر از اتّخاذ يك تصميمِ عاقلانه نيست. اكثر ما در دورهاى از زندگى خود با اين مشكل روبهرو شدهايم: ازدواج، تغيير كار، انتخاب اين يا آن، و... و بدون شك آن احساس تلخ را نيز چشيدهايم: زمانى كه نمىدانستيم كدام راه را بايد برگزينيم.
1. نيازهاى واقعى خود را بيابيد
تصميمگيريهاى خام، ناپخته و نادرست را مىتوان عامل اصلى اكثر ناراحتيها و ناملايمات زندگى دانست، و شايد بدتر از آنها، «عدم تصميمگيرى» باشد. اتّخاذ تصميمات غلط و يا عدم تصميمگيرى نه فقط به خاطر پيچيدگى فزاينده دنياى اطرافمان، بلكه همچنين نشانگر پيچيدگى دنياى درون ماست.
(2)
شايد علّت واقعى تصميمهاى نادرست در زندگى، عدم آگاهى ما به نيازهاى واقعىمان باشد. اشخاص موفّقِ واقعى، ابتدا در پى چيزى مىگردند كه به آن نياز دارند. امكان دارد ما در زندگى، يك خانه مجلّل بخواهيم، ولى به يك سرپناه مناسب نيازمند باشيم. وقتى در پى آنچه مىخواهيم هستيم، اغلب آنچه را كه به آن نيازمنديم، از دست مىدهيم.
(3)
نمونههايى از كوتاه فكرى بعضى از امريكاييها را در سال 1980 بايد به خاطر آورد كه سبب شده بود ژاپنيها مقدار زيادى از شركتهاى امريكايى را تصاحب كنند و دارايى غيرمنقول به دست آورند و در اين ميان، امريكاييها فقط به آنچه مىخواستند رسيده بودند: سودهاى فراوان لحظهاى! امّا ژاپنيها به چيزهايى كه نياز داشتند دست يافتند: سرمايههاى درازمدت و دارايى پايدار.
كليد كار، متمركز كردن فكر بر نياز واقعى است.
(4)
«تئودور ريك(Theodore Reek)» روانشناس معروف، وقتى مرد جوانى بود با «زيگموند فرويد(Sigmund freud)» درباره تصميم مهمّى مشورت كرد. فرويد به او پاسخ داد: «من فقط مىتوانم در مورد تجربيات شخصى خودم به تو بگويم. وقتى مىخواهيم يك تصميم معمولى و نه چندان مهم بگيريم، محاسبه تمام جنبههاى مثبت و منفى خيلى مهم است؛ امّا در مورد تصميمات خيلى مهم از قبيل ازدواج و كار، تصميم بايد از ناخودآگاه و درون خود انسان نشأت گرفته
باشد. به نظر من، در مورد تصميمات مهم زندگى شخصى، ما بايد از نيازهاى درونى طبيعت و ذاتمان پيروى كنيم».(5)
2. اطّلاعات بيشترى به دست آوريد
زمانى كه بخواهيم تصميمى مبتنى بر عقل و منطق اتّخاذ كنيم، بايد در مورد موضوع مورد نظر، اطّلاعاتى جمعآورى كنيم تا با جوانب و زواياى آن بيشتر آشنا شويم.
اتّكاى صرف به اطّلاعاتى كه خود به خود به دست شما رسيده است، احتمالاً همه مسائل تحليلى شما را حل نخواهد كرد. براى انجام دادن درست كار، لازم است كه نگاهتان را به نقطهاى ديگر معطوف داريد و در پى اطّلاعات بيشترى برآييد.
(6)
اطّلاعاتِ «مورد نياز» آنهايى هستند كه واقعاً محتاج به داشتنشان هستيد تا بتوانيد تصميم بهترى بگيريد. هرچيز ديگرى اطّلاعات اضافى خواهد بود. همچنان كه به گردآورى اطلاعات مىپردازيد، از شنيدن چيزهايى كه نمىخواهيد بشنويد، خوددارى كنيد و الّا از آنچه واقعاً مورد احتياج شماست، آگاه نخواهيد شد و در توهّم، باقى خواهيد ماند.
(7)
در هنگام گردآورى اطّلاعات مربوط به هر فرضيه بايد حتماً قضاوت را به حال تعليق درآورد. شكلدهى تصوّراتى در رابطه با يك فرضيه بر اساس اطّلاعات اندك، كار چندان سختى نيست؛ امّا تغيير يك تصوّر، پس از ريشه گرفتن آن، بسيار دشوار است.
اگر در خود، اين ذهنيّت را يافتيد كه پاسخ را پيشاپيش مىدانيد، از خود بپرسيد كه چه چيزى ذهنيّت شما را تغيير خواهد داد؟ سپس به دنبال همان نوع اطّلاعات بگرديد. سعى كنيد فرضيات مختلفى را مطرح سازيد تا مشخص شود آيا يك فرض خاص - در صورت پيش آمدن فرصتى مناسب - مىتواند به اندازه ديدگاهى كه خود شما از پيش داشتهايد قوّت داشته باشد يا خير؟
(8)
3. اطّلاعات را به هم ربط دهيد
البته نبايد فراموش كنيم كه برخى افراد از ايده جمعآورى اطّلاعات، به غلط استفاده مىكنند. آنها مرتّباً به دنبال جمعآورى اطّلاعات و گوش فرا دادن به نصايح گوناگون هستند، ولى نمىتوانند آنها را به هم ربط بدهند.
ژنرال «توماس هارولد(Thomas Harold)» از فرماندهان سابق ارتش و رئيس كالج ملّى جنگ آمريكا عقيده دارد: «وقتى مشكلى براى تشكيلات پيش مىآيد، فقط جمعآورى اطّلاعات كفايت نمىكند بلكه بايد هنر آن را داشت و توانست اين اطّلاعات را نظم بخشيد. در ارتش، ما به فرماندهان مىآموزيم كه از اوضاع، ارزيابى اوّليه داشته باشند. اوّل، اهداف را به خوبى درك كنند. سپس به آنها مىآموزيم جايگزينهايى براى يافتن اهداف و دستيابى به آنها تصوّر كنند».
(9)
بنابراين ابتدا بايد اطلاعاتى را در زمينه موضوع گردآورى كنيم و بعد از آن، آنها را به هم ربط داده منظّم سازيم و در آن هنگام، يك فرضيه متناسب با اهداف و نياز واقعى خود را به دست آوريم.
4. اختيارات خود را بشناسيد
يكى از اختيارات شما اين است كه دريابيد اختياراتى داريد. اغلب، اختيارات گوناگونى وجود دارد؛ ولى ممكن است شما به آنها آگاه نباشيد. وقتى كه آن اختيارات را داريد و مىگوييد: «انتخاب ديگرى ندارم»، به خود بخنديد و بدانيد فقط از اختيارات خود آگاه نيستيد. گاه پيش مىآيد كه فكر مىكنيم انتخابى نداريم و همين تصوّر، دهانمان را از ترس قفل مىكند؛ امّا اين امر، به ندرت اتّفاق مىافتد و اگر بيفتد فقط و فقط نشانه ترس ماست كه ما را فلج مىسازد.
(10)
5 . اهداف دروغين را نپرستيد
بهترين راه براى پرهيز از پرستيدن اهداف اشتباه، نپرستيدن هر نوع هدف است. در عوض، هدف خوب و درستى براى خود بيابيد و تقويت كنيد و آن را هميشه در تصميمگيرى خود مدّ نظر قرار دهيد. «هنرى تورو(Henry Thoreau)» مىگويد: «بسيارى از مردم در طول زندگى خود به ماهيگيرى مىپردازند و هيچگاه نمىدانند كه در پى چه ماهىاى هستند».
6 . توصيه همسايه خود را ناديده نگيريد
آنچه مىدانيد معمولاً كمتر از موضوعاتى است كه نمىدانيد. اين امر حتّى در يك جامعه كاملاً فرهيخته نيز واقعيت دارد و چنانچه واقعيّت، به چشم فردى كه مىنگرد بستگى داشته باشد، شما بايد بدانيد كه واقعيت فقط آن موضوعى نيست كه شما مىبينيد.
«اميلى كارتر(Emily Carter)» بيان مىكند كه هيچ چيز خطرناكتر از اين نيست كه شما فقط يك «ايده» داشته باشيد. بنابراين سعى كنيد ايده دوم و سوم داشته باشيد و از ايده همسايگان، دوستان و دشمنان نيز استفاده كنيد و به خاطر داشته باشيد كه سود بردن از توصيه، دشوارتر از توصيه كردن است.
(11)
صحبت كردن و مشورت كردن با ديگران مىتواند از اشتباهاتى كه بعدها ممكن است در پى تصميم به وجود آيد، تا حد زيادى جلوگيرى كند.
7 . وقت مناسبى را براى تصميمگيرى انتخاب كنيد
ما بايد ياد بگيريم كه بين خصوصيات عميق وجودىمان و حالات روحى گذراى روزمان تفاوت قائل شويم. تحقيقات انجام شده بر روى پانصد نفر در دانشگاه كلمبيا نشان مىدهد كه رفتار و حالات ما به شدّت تحت تأثير حالات گذرا و موقّتى ماست. وقتى روحيهمان خوب است، رفتارمان نيز قابل انعطاف و متوازن مىشود و وقتى ناراحتى داريم و از چيزى دلخوريم، عملكرد ما به سمت تهاجم و ويرانى كشيده مىشود. بعضى روزها حس مىكنيم كه نبايد در هيچ موردى تصميمگيرى كنيم.
(12)
8 . از اشتباهات گذشته درس بگيريد
بايد خود را مقيّد كنيم كه از اشتباهات خود پند بگيريم، نه اينكه به خود بپيچيم و خويشتن را ملامت كنيم. اگر از خطاهاى خود درس نگيريم، ممكن است در آينده نيز آنها را تكرار كنيم، و «هيچ انسان عاقلى از يك شكاف، دوبار گزيده نمىشود».
9 . به تصميمات عاقلانه خود عمل كنيد
همه ما داستان افرادى را شنيدهايم كه با توجه به محدوديتهاى شرايط، دست به كارى شگفتزده و به صورت نمونههايى از نيروى بىكران روح انسانى درآمدهاند.
من و شما نيز مىتوانيم زندگانى خود را به صورت يكى از اين انسانها درآوريم، به شرط اينكه شهامت داشته باشيم و بدانيم كه قادريم اختيار اتفاقاتى را كه در زندگى ما مىافتد، به دست بگيريم. و اگر هم نتوانيم هميشه اتفاقاتى را كه در زندگى ما مىافتد كنترل كنيم، دست كم مىتوانيم بر واكنشهاى خود نسبت به آن وقايع، و بر اعمالى كه در مقابل آنها انجام مىدهيم، مسلط باشيم.
(13)
تحقيقات پژوهشگرانْ پيوسته نشان داده است كه افراد موفّق، معمولاً به سرعت تصميم مىگيرند؛ وقتى انجام دادن كارى را درست بدانند به آسانى از تصميم خود برنمىگردند؛ برعكس افراد شكست خورده و ناموفق.
(14)
پس در تصميمات خود سعى كنيم عاقلانه و حكيمانه فكر كنيم و با شهامت كامل به تصميم خود عمل كنيم تا به اهداف عالى خود دست يابيم و زندگىاى سرشار از موفّقيت و كاميابى داشته باشيم.
bakhshanandehbali@hotmail.com
1. تصميمگيرى خلّاقانه در شرايط نامطمئن، اچ.بى.گلات، ترجمه: حسين شريفى، انتشارات وثقى، 1376، ص 8 .
2. مجلّه تدبير، سال دوم، شماره يازدهم، ارديبهشت ماه 1370، ص 40 .
3. راهنماى تصميمگيرى بهتر، اسپنسر جانسون، ترجمه: كامران پروانه، انتشارات ارديبهشت، 1375، ص 35 .
4. همانجا .
5. مجلّه تدبير، سال دوم، شماره 11 (ارديبهشت 1370)، ص 41 .
6. روانشناسى تحليل اطّلاعات، ريچاردز هيوئر، ترجمه: عليرضا فرشچى و احمدرضا تقاء، انتشارات دوره عالى جنگ، 1380، ص 370 .
7. راهنماى تصميمگيرى بهتر، ص 49 .
8. روانشناسى تحليل اطلاعات، ص 371 .
9. مجلّه تدبير، شماره 11، ص 41 .
10. راهنماى تصميمگيرى بهتر، ص 48 .
11. تصميمگيرى خلّاقانه در شرايط نامطمئن، ص 100 .
12. مجلّه تدبير، شماره 11، ص 41 .
13. به سوى كاميابى (ج 4)، آنتونى رابينز، ترجمه: مهدى مجردزاده كرمانى، 1374، ص 23 .
14. همان، ص 27 .