53

در فرهنگ ديرپاى ايرانى - اسلامى به بحث روابط اجتماعى، با گستردگى خاصّى پرداخته شده است. عارفان نغز گفتار، شاعران شيرين سخن، حكيمان نكته‏ياب، فلاسفه ژرف‏نگر و عالمان دين و اخلاق، هر يك با منظر خاصّ خود به اين مقوله پرداخته‏اند. اهميّت خاصّى كه ارباب معرفت به اين مسئله داده‏اند، از اين باب است كه دين اسلام به گونه‏هاى مختلف و عرصه‏هاى متفاوتِ رفتار و روابط اجتماعى پرداخته و سفارش كرده است. اينك در اين مجال اندك در لابه‏لاى متون كهن، به يافتن جواهر سخن مى‏نشينيم و حُسن مطلع را به كلام جاودانه خداوند اختصاص مى‏دهيم.
در سوره إسراء، درباره والدين و اهميّت خوش‏رفتارى با آنها چنين آمده است:
و پروردگار تو چنين مقرّر كرد كه جز او را مپرستيد و به پدر و مادر خود احسان كنيد. اگر يكى از آن دو يا هر دو، در كنار تو به سالخوردگى رسيدند، به آنها حتّى «اُف» مگو و به آنان پرخاش مكن و به آنها سخنى شايسته بگوى، و از سرِ مهربانى، بال فروتنى بر آنان بگستر و بگو: «پروردگارا! آن دو را رحمت كن، چنان‏كه مرا در خُردى پروردند».(1)
بحث روابط اجتماعى در قرآن به فراوانى مطرح شده است كه ما به دو آيه ياد شده بسنده مى‏كنيم و به عين الحياة علامه مجلسى (م 1111 ق) نگاهى شتابناك مى‏اندازيم. علّامه در فصل انتخاب رفيق و همنشين كه از بارزترينِ روابط اجتماعى و نمود پيوستگى اجتماعى آدميان است، مى‏فرمايد:
... و از حضرت امام محمد باقر(ع) منقول است كه پدرم حضرت على بن حسين(ع) فرمود: اى فرزند! با پنج كس مصاحبت و هم‏زبانى و رفاقت مكن». گفتم: اى پدر! ايشان را به من بشناسان. فرمود: «زينهار! با دروغگو مصاحبت مكن كه مانند سراب، تو را فريب مى‏دهد و نزديك را براى تو دور مى‏گردانَد و دور را براى تو نزديك مى‏كند؛ و با فاسق مصاحبت مكن كه تو را با يك لقمه يا كم‏تر مى‏فروشد و ديگرى را اختيار مى‏كند؛ و زنهار! با بخيل مصاحبت مكن كه تو را در مال خود فرو مى‏گذارد، و يادى نمى‏كند در هنگامى كه نهايتِ احتياج دارى؛ و زنهار با احمق مصاحب مباش كه اگر خواهد به تو نفع رسانَد، ضرر مى‏زند؛ و زنهارِ كه با قطع كننده رَحِم مصاحبت مكن كه حق تعالى در سه جاى قرآن او را لعنت فرموده.(2)
امام صادق(ع) در روايتى مرزهاى روابط اجتماعى و دوستى را چنين معيّن مى‏فرمايد:
... صداقت و دوستى، حدّى چند دارند كه در هركه آنها نيست، او بهره‏اى از صداقت ندارد: اوّل آن‏كه آشكار و پنهان او با تو موافق باشد؛ دويم آن‏كه زينت تو را زينت خود، و عيب تو را عيب خود داند؛ سيّم آن‏كه اگر حكومتى يا مالى به‏هم رسانَد، با تو تغيير سلوك نكند؛ چهارم آن‏كه از تو منع ننمايد هرچه را بر آن قدرت داشته باشد؛ پنجم خصلتى است كه جميع خصلت‏هاى گذشته در آن جمع است، آن است كه تو را در حوادث روزگار كه رو دهد، وا نگذارد... .(3)
در تاريخ‏نامه طبرى (گردانيده منسوب به بلعمى)، در بيان در گهواره سخن گفتن عيسى(ع) از زبان آن حضرت چنين مى‏خوانيم:
- (عيسى(ع) گفت:) ... «و جعلنى مباركاً أين ما كنت»؛ و مرا مبارك كرد، هر كجا كه باشم. از من علم و حكمت آموزند و به من راه يابند «و
 

54

أوصانى بالصلاة و الزكوة»؛ و مرا دين‏دار و نماز و زكات فرمود، «ما دُمت حياً»؛ تا زنده‏ام، «و برّاً بوالدتى»؛(4) و مرا فرمانبردار كرد، مادر را... .(5)
در تفسير محمّد مؤمن مشهدى، دانشمند سده يازدهم هجرى، در تفسير آيه «فأمَّا اليَتيمَ فَلا تَقْهَرْ»، چنين آمده است:
از سَرىّ سَقطى منقول است كه گفت روزى معروف كَرْخى را ديدم كه دانه خرما مى‏چيد. گفتم: «اين را چه مى‏كنى؟». گفت: «كودكى ديدم كه مى‏گريست». گفتم: «تو را چه بوده است؟». گفت: «اى شيخ! من يتيمم، نه مادر دارم و نه پدر و اين كودكان را جامه‏هاست و مرا نه، و ايشان جوز(6) دارند و من ندارم». اين دانه‏هاى خرما از بهر آن مى‏جُستم تا بفروشم و از براى او جوز خرم تا او نيز بازى كند.
سَرى گفت: من اين كار را كفايت مى‏كنم و دل تو را شاد گردانم. آن كودك را بردم و جامه به وى در پوشاندم و جوزش خريدم. معروف گفت: در حال، نورى در دل من پديد آمد و حال من نوعِ ديگر شد.(7)
و همان‏جا در ذيل آيه «فَذلِكَ الذَّى‏ يَدُعُّ اليَتيم» چنين مى‏خوانيم:
و اين در حقّ ابوجهل نازل شد كه يتيم برهنه‏اى نزد او آمد و از او سؤال كرد.(8) پس او زَجْر و منع كرد او را؛ و بعضى گفته‏اند: در شأن ابوسفيان نازل شد كه شترى مى‏كُشت. پس يتيمى از او گوشت مى‏طلبيد. پس او را به عصا زد...
نقل است كه در روز عيدى، خواجه كائنات و فخر موجودات (پيامبر(ص)) با ياران مى‏گذشت. قومى را ديد از كودكان كه بازى مى‏كردند و هر يك از سرِ ناز، شادى مى‏نمودند. كودكى بود از دور نشسته، سرِ تحيّر به زانوى تفكّر نهاده، قطرات اشك حسرت از ابر محنت بر رخسار ندامت مى‏باريد، جانش منزل بلا گشته و وجودش هدف تير بلا گشته، ياد پدر و مادر، او را غمگين ساخته. حضرت رسالت چون آن يتيم را ديد، گفت: «اى فرزند! متحيّر و اندوهمند از براى چيستى؟ و دردمند و مستمند از براى كيستى؟ چرا با ياران خويش در صحراى آزادى بازى نمى‏نمايى؟». كودك گفت: من بى‏كسم و يارى ندارم. يتيمم. پدر و مادر ندارم. ماه رمضان رفت (و) هيچ‏كس در اين
 

55

ماه، از سفيد و سياه، لقمه‏اى طعام براى رضاى ذوالجلال و الإكرام به حلق گرسنه من نرسانيده است. در اين شب‏هاى ماه رمضان، نور چراغ به حجره اِدبار(9) من راه نيافته. عيد آمده (و) همه كار عيد ساختند، كار من ساخته نمى‏شود. همه در خانه مادرِ غمخوار دارند و در بازار، پدرِ مهربان. من فقير را نه غمخوارى و نه خويش و تبارى (است). حضرت رسالت، آب غيرت از روى حيرت از چشم نرگسينِ «ما زاغَ البصر و ماطَغى»(10) بگردانيد و دست آن كودك را بگرفت و گفت: «پدر يتيمان منم. به خانه من آى تا لطف من تو را پدرى كند». بيت:

خواجه نصير طوسى در كتاب اخلاق ناصرى، حقوق والدين و شيوه ايجاد رابطه عاطفى و اجتماعى با آنان را بيان مى‏كند و مى‏گويد:
و رعايت حقوق پدر و مادر، به سه چيز است: اوّل، دوستى خالص ايشان را به دل (داشتن)...؛ و دوم، مساعدت با ايشان در مقتنيات‏(12) پيش از طلب، بى‏شايبه منّت و طلبِ عوض به قدر امكان؛ و سِيم، اظهار خيرخواهى ايشان در سرّ و علانيت‏(13) به دنيا و آخرت.(14)
در كتاب مصباح الشريعة، منسوب به امام صادق(ع)، در باب معاشرت و رفتارهاى اجتماعى به اين روايت برمى‏خوريم:
امام صادق(ع) فرمود: خوش‏خويى با بندگان خدا در غيرِ معصيت، از فضل و عنايت خداوند است بر بنده‏اش. هر كه در پنهان براى خداوند فروتن‏تر است، در آشكارا با آدميان خوش‏خوتر است. پس با بندگان خدا براى خدا معاشرت كن، نه براى بهره و نصيب از امور دنيايى و جاه‏طلبى و دروغكارى و خوش‏نامى...».(15)
اكنون، در لابه‏لاى گلستان و بوستان استاد سخنورى و سخندانى، شيخ اجل سعدى شيرازى، به جستجوى معانى ناب مى‏پردازيم:
*** *** ***

---

1 . سوره اسرا، آيه 23 - 24.
2 . عين الحياة، محمدباقر مجلسى، تهران: انتشارات قائم، ص 442.
3 . همان، ص 443.
4 . سوره مريم، آيه 31 - 32.
5 . تاريخ‏نامه طبرى، گردانيده منسوب به بلعمى، تصحيح: محمد روشن، تهران: سروش، ص 442.
6 . جوز: گردو.
7 . تفسير محمّد مؤمن مشهدى، تصحيح و مقدمه: على محدّث، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى، ص 148.
8 . سؤال كرد: چيزى خواست.
9 . اِدبار: بيچارگى و رويگردانى بخت و زمانه.
10 . سوره نجم، آيه 53: «ديده (اش) منحرف نگشت و (از حد )نگذشت».
11 . تفسير محمّد مؤمن مشهدى، ص 214 - 215.
12 . مقتنيات: اسباب دنيوى، چيزهاى به دست آمده.
13 . آشكارا.
14 . اخلاق ناصرى، خواجه نصيرالدين طوسى، تصحيح: مجتبى مينوى و عليرضا حيدرى، تهران: خوارزمى، 1360، دوم، ص 238.
15 . مصباح الشريعه، منسوب به امام صادق(ع)، بيروت، مؤسسة الأعلمى للمطبوعات، ص 147 (سيّد ابن طاووس اين كتاب را ستوده و از بهترين كتاب‏ها شمرده است).
16 . كليات سعدى، تصحيح: محمّد على فروغى، تهران، اميركبير، 1372 ش، نهم، ص 155.
17 . همان، 286 .
18 . باَبك: عزيز پدر .
19 . كليات سعدى، تصحيح: محمدعلى فروغى، 307 .
20 . همان، ص 320.