37

«بندگى» در ادبيات كهن

عنوان بصرى گويد : در ملاقاتى كه با حضرت جعفر بن محمد(ع) داشتم ، به آن حضرت عرض كردم : «از خداوند خواسته‏ام مرا به رشحه‏اى از دانش شما بهره‏مند سازد و اميدوارم كه حضرت سبحان - جَلَّتْ عَظَمَتُه - خواسته مرا به اجابت ، مقرون دارد» . امام فرمود : «اگر در جستجوى دانش و در صدد كسب علم باشى ، نخست ، حقيقت بندگى را در روان خويش بجوى و چون بدان دست يافتى ، سپس دانش را براى به كار بستن آن به دست آور و فهم و درك آن را از خدا بخواه تا به تو بفهماند!» . عرض كردم : «اى شريف!» . (احتراماً آن حضرت را به لقب شريف خواندم) فرمود : «بگو اى ابا عبداللَّه!». عرض كردم «اى ابا عبداللَّه! حقيقت بندگى چيست؟» . فرمود : «آن ، سه چيز است : اين كه بنده، خويشتن را در آنچه خداوند به وى عطا كرده (از مال و جاه) مالك نداند ؛ چه بندگان (كه خود ملك خدايند) چيزى را مالك نشوند و مال را مالِ خدا دانند و در هر مورد كه او بخواهد ، به مصرف رسانند . بنده ، تدبير امور خويش را به خداوند خويش واگذارد و تمامى همّ و غمّ خويش را مصروف وظايف بندگى در مورد امر و نهىِ خداوند نمايد . و چون بنده ، خود را مالك مال ندانست ، انفاق مال ، در راه رضاىِ خدا بر او آسان بود و چون وى خود را مدبّر امور خويش ندانست ، همه مصائب دنيا بر او سهل و آسان گردد . و چون بنده به وظايف بندگى خويش پرداخت ، دگر وى را فراغتى نبود كه به نزاع و مباهات با مردم ، صرفِ وقت نمايد . . .».(1)
در باب «بندگى» سخن بسيار است و سعدى كه خود عزلت نشين قلّه بندگى است ، در سرآغاز «گلستان» بركت‏فزايش مى‏گويد : «منّت خداى را - عَزَّ و جَلَّ - كه طاعتش موجب قربت است و به شكر اندرش مزيد نعمت ...».
تا آن‏جا كه بندگى بندگان را چنين مى‏بيند:
باران رحمت بى‏حسابش ، همه را رسيده و خوانِ نعمتِ بى‏دريغش ، همه جا كشيده . پرده ناموس بندگان به گناهِ فاحش ندرد و وظيفه روزى به خطاى مُنكر نَبُرَد» .
و سپس در ادامه مى‏آورد : «(هر گه) كه يكى از بندگانِ گنهكار پريشان روزگار، دست انابت به اميد اجابت ، به درگاه حق - جَلّ و علا - بر دارد ، ايزد تعالى در او نظر نكند ؛ بازش بخواند ، باز اعتراض فرمايد ؛ بار ديگرش به (تَضرّع و) زارى بخواند ، حق سبحانه و تعالى فرمايد : دعوتش اجابت كردم و اميدش برآوردم كه از بسيارىِ دعا (و زارى بنده )همى شرم دارم .
و اين حكايت بنده و بندگى است در پيشگاه خداوند بنده‏آفرينِ بنده پرور ، چه آن‏كه گويى بنده ، بندگى‏اش نيز به اذن و عشق خداست و
 

38

هرچه بندگى كند ، به خداوندى نزديك گشته و هرچه از بندگى فرو ماند و باز ، از خود اصلِ خويش و در حقيقت از «خدا» باز مانده .
بزرگان دين و عرفان ، بندگى را در بى‏خودى و بى‏نامى مى‏دانسته‏اند و بندگى در طريقت آنان ، از خود ، وارهيدن و از خويش ، درگذشتن بوده است .
محمّدبن منوّر در سرآغاز كتابش اسرار التوحيد فى مقامات الشيخ ابوسعيد آورده است : «بدانك شيخ ما (ابو سعيد ابى الخير) - قدس اللَّه روحَهُ العزيز - ، هرگز خويشتن را «من» و «ما» نگفته است . هر كجا ذكر خويش كرده است ، گفته است : ايشان ، چنين گفته‏اند و چنين كرده‏اند . . .» .
شيخ بهايى ، عالم نامور ، در كشكول خود آورده است : «معاذ بن جبل گفت : پيامبر را گفتم : مرا به كارى آگاه كن كه به بهشتم برد و از آتش دوزخ ، دور دارد! رسول گفت : از كار بزرگى سؤال كردى ؛ اما بر كسى كه آن را انجام دهد دشوار نيست . خدا را بندگى كن و هيچ چيز را انباز او قرار مده ! و...».
نورالدين عبدالرحمن جامى ، شاعر بلند پايه ، در نفحاتُ الانس آورده است : «گويند كه حضرت خواجه‏(2) را هرگز غلام و كنيزك نمى‏بوده است . ايشان را از اين معنا سؤال كردند ، فرمود : بندگى با خواجگى راست نمى‏آيد! كسى از ايشان پرسيد : سلسله حضرت شما به كجا
 

39

مى‏رسد؟ فرمود : از سلسله ، كسى به جايى نمى‏رسد!» .
ابن هوازن قشيرى آورده است : «از استاد ابوعلى شنيدم كه گفت : عبوديّت (بندگى) تمام‏تر از عبادت بود كه اوّل عبادت بود ، پس عبوديّت . (پس عبودت )عبادت عوام مؤمنان را بود و عبوديّت ، خواص را و عبودت خاص، خاص را . . . و گفته‏اند كه عبوديت به جاى آوردن است آنچه (تو را )فرموده‏اند و دست بداشتن آنچه (تو را) نهى كرده‏اند . . . و گويند از علامات عبوديت ، ترك تدبير بود و ديدن تقدير . ذوالنّون گويد كه عبوديت آن بود كه در همه حال ، بنده او باشى ؛ چنانك او خداوند توست در همه احوال . شيخ ابويزيد مردى را پرسيده كه : چه پيشه دارى؟ گفت : خربنده! گفت : خداى خر تو را مرگ دهاد ، تا بنده خداى باشى (نه بنده خر) . جُنيد گويد : عبوديّت ، ترك شغل‏هاست و مشغول بودن به كارى كه آن كار ، اصل فراغت است» .(3)
شاعران نيز هر يك به وصف و سعى و مقالِ خويش ، دُرّ بندگى را در باب شعر ، به زيبايى تمام سفته‏اند . «بندگى» در ادبيات كهن و ميراث ماندگار شعرِ فارسى ، به تعبيرها و ترسيم‏هاى بسيارى آورده شده كه جمع آنها در اين بيان ، مجالى بسيار و توانى سرشار مى‏طلبد .
حضرت حافظ در اين باب ، بسيار گفته و ما چند نمونه آورده‏ايم كه به انواع بيان و ظرافت شعر آراسته است :

شيخ اجل سعى كه در گلستان خود در باب بندگى ، سخنانى لطيف دارد ، در غزلياتش چنين مى‏سرايد :
و شاعران ديگر هر يك فرشته بندگى را چنين ، به ديدار نشسته‏اند :
خواجوى كرمانى :
سنايى غزنوى :
شهريار :
عبيد زاكانى :
فخرالدين عراقى :
حكيم فردوسى :
فروغى بسطامى :
ملك الشعراى بهار :
مولوى:
انورى ابيوردى : عبدالرحمن جامى :
خاقانى شروانى :
امام صادق(ع) فرموده است : «بندگى حقيقى جوهره‏اى است كه اساس و ذات آن ربوبيّت است . پس آنچه از مقام عبوديّت كم و ناپيدا شده در مقام ربوبيّت پيدا و هويدا گردد . و هر مقدارى كه از مراتب و صفات ربوبيت مخفى و پوشيده گشت ، در مراحل عبوديت ، جلوه‏گر و آشكار گردد . . .» .
حُسن ختام و زينت گفتار و راحت روانمان را به سخنى گرانْ‏سنگ و پُر بها از آفتاب ولايت على(ع) مى‏آراييم كه در نهج البلاغه آسمانى‏اش فرموده است : «بى گمان ، گروهى خدا را به سوداى ثواب ، بندگى مى‏كنند ، كه نيايشى سوداگرانه است . گروهى ديگر از ترس ، تن به بندگى مى‏دهند كه بندگى بردگان است ، در اين ميان ، تنها گروهى خدا را به انگيزه سپاس ، بندگى مى‏كنند كه اين عبادت آزادگان است» .

منابع :

1 . فرهنگ آفتاب ، عبدالمجيد معاديخواه ، ج‏2 .
2 . معارف و معاريف ، سيد مصطفى حسينى دشتى ، ج 3 .
3 . گلستان سعدى ، تصحيح و توضيح غلامحسين يوسفى .
4 . اسرار التوحيد فى مقامات شيخ ابو سعيد، محمّد بن منور ، به تصحيح دكتر شفيعى كدكنى ، ج 1 .
5 . كشكول شيخ بهايى ، ترجمه عزيز اللَّه كاتب .
6 . رساله قشيريه ، به تصحيح دكتر فروزانفر .
7 . نفحات الانس ، عبدالرحمن جامى ، به تصحيح دكتر محمود عابدى .
8 . مصباح الشريعة و مفتاح الحقيقة ، ترجمه و شرح حسن مصطفوى .
9 . دواوين شعرا .

---

1 . بحارالأنوار ، ج 1 ، ص 224 .
2 . پيامبر اكرم(ص).
3 . برگرفته از كتاب ترجمه رساله قشيّريه ، به تصحيح استاد بديع‏الزمان فروزانفر .