40

فرض كنيد شخصى در بيست سالگى شروع به كار مى‏كند و براى كار كردن تا 65 سالگى برنامه‏ريزى مى‏كند و در هشتاد سالگى مى‏ميرد. بدين‏سان، سال‏هاى كارى وى (WL)  سال (45= 20 - 65) و شمار سال‏هاى زندگى (NL)  سال(60=20- 80) است، درآمد سالانه نيروى كار، YL برابر با بيست‏هزار دلار است. بنابراين:
900000 = 45 * 20000 = WL * TL = درآمد طول عمر
اين فرد، طى طول عمر كارى خود، مبلغ نودهزار دلار دريافت مى‏كند. حال، اين نودهزار دلار، بايد در طول شصت سال زندگى توزيع شود؛ يعنى هم براى 45 سالى كه كار مى‏كند و هم پانزده سال بازنشستگى. مصرف كننده مى‏خواهد آن را به طور يكنواخت تقسيم كند. اگر پانزده سال آخر عمر نبود، بايد هر سال همين بيست هزار دلار را خرج كند؛ ولى چون پانزده سال بيكار است، بايد مقدارى از آن‏را براى زمان بيكارى خود ذخيره نمايد. مقدارى كه مى‏تواند سالانه خرج كند از فرمول ذيل به‏دست مى‏آيد:
15000 = 20000 * 45/60= YL * WL/NL =15000 =900000/60=C
پس سالانه 75% درآمد را خرج مى‏كند و 15% آن‏را پس‏انداز مى‏كند.(1)
اگر اميد به زندگى تا هشتاد سالگى نباشد، آيا اين محاسبات لازم است؟ آيا نمى‏توان فعلاً خرج كرد و آينده را به آينده سپرد؟
در اقتصاد اسلامى و اقتصاد كلاسيك، سرفصلى تحت عنوان نقش اميد در اقتصاد مورد بحث قرار نگرفته است؛ اما به جرئت مى‏توان گفت اكثر مباحث اقتصاد بر پايه اميد به آينده است كه به بعضى از اين فصول اشاره مى‏كنيم.

1 - نظريه ادوار زندگى

(LIFE CYCLE)
موديليانى، اقتصاد دان مشهور ايتاليايى، در مقابل اقتصادانان بزرگى همچون كينر - فريدمن اين نظريه را مطرح نمود.(2) طبق اين نظريه معروف، مصرف بر اساس اين فكر ساده بنا شده كه رفتار مصرفى افراد در يك دوره معلوم، به درآمد آنها در آن دوره مرتبط است. در مقابل، فرضيه موديليانى فرض مى‏كند كه افراد، درآمد خود را با اميد به آينده به‏گونه‏اى تخصيص مى‏دهند كه براى طول عمرشان كفايت كند كه مثال آن‏را بيان كرديم. تصور كنيد اگر اميد نباشد و شخص براى زنده ماندن در آينده اميدوار نباشد، مى‏تواند اين برنامه‏ريزى را قبول كند؟

2 - رابطه اوراق قرضه و نرخ بهره

اوراق قرضه در غرب توزيع مى‏شود و نگهدارى آنها احتمال سود و زيان دارد. ممكن است قيمت آن بالا يا پايين بيايد؛ ولى معمولاً با انعطافى كه نرخ بهره دارد، مردم، ورقه قرضه را مى‏خرند، به اميد آن‏كه در آينده، سود ببرند. بحث در مورد رابطه پول و اوراق قرضه، فراتر از اين نوشتار است؛ ولى اشاره‏اى به آن مفيد است. قيمت اوراق قرضه با نرخ بهره، رابطه معكوس دارد؛ هرچه نرخ بهره بالاتر باشد، قيمت اوراق، كم‏تر خواهد بود و برعكس، زمانى كه نرخ بهره بسيار بالا باشد، افراد، پيش‏بينى مى‏كنند كه در آينده نرخ بهره كاهش خواهد يافت و لذا قيمت اوراق، بالا خواهد رفت. در نتيجه، ترجيح مى‏دهند در چنين شرايطى اوراق را نگه دارند، تا در آينده سود ببرند. برعكس، اگر نرخ بهره خيلى پايين باشد، افراد، ترجيح مى‏دهند در حال حاضر، پول
 

41

بيشترى نگه دارند و اوراق را به فروش برسانند تا از زيان كاهش قيمت اوراق در آينده متضرر نشوند.(3)
ملاحظه مى‏شود با آن‏كه ممكن است هر اتفاقى درآينده بيفتد و معادلات را برهم زند، ولى انسان، اميدوار است آنچه را پيش‏بينى كرده است محقق شود. به نظر مى‏رسد آنچه او را قوت مى‏بخشد «اميد» است وگرنه اقتصاد، اوضاع ثابتى ندارد و هر لحظه ممكن است با يك شوك سياسى يا اقتصادى دستخوش تحوّل و دگرگونى شود.

3 - سرمايه‏گذارى كسب و كار

كسانى كه در كار سرمايه‏گذارى هستند، امروز مى‏كارند كه فردا درو كنند. سرمايه‏گذارى امروز، تا چند سال ديگر مستهلك مى‏شود. آنچه فرد را اميدوار مى‏كند درآمدهايى است كه انتظار دارد در سال‏هاى قبل از استهلاك، نصيب او شود. اصلاً يقينى در كار نيست؛ همه چيز، بسته به احتمال و اميد است. در يك مثال ساده، طرحى با عمر بسيار كوتاه، در نظر بگيريد. اين طرح براى راه‏اندازى در سال اوّل، نياز به هشتاد دلار دارد. سرمايه‏گذار، اميدوار است در سال دوم، پنجاه دلار درآمد داشته باشد و در سال سوم، هشتاد دلار درآمد ايجاد كند و در پايان سال سوم، كارخانه كاملاً مستهلك و فرسوده مى‏شود.
مديريت كارخانه، طبق محاسبات رياضى - كه در جاى خود آمده است - اين طرح را انجام مى‏دهد؛ امّا با اين دو اميد: اولاً اين درآمدهاى پيش‏بينى شده محقق شوند، ثانياً نرخ بهره طبق پيش‏بينى او ثابت باشد وگرنه به هدفش نمى‏رسد.
ملاحظه مى‏كنيد كه آنچه به او انگيزه مى‏دهد «احتمال» و «اميد» است.(4)

4 - سرمايه‏گذارى افراد ريسك‏پذير

در ادبيات اقتصادى، سرمايه‏گذاران را به سه گروه: ريسك‏پذير، ريسك‏گريز و خُنثى تقسيم مى‏كنند.
معمولاً افراد و كشورهايى موفق‏ترند كه «ريسك‏پذير» باشند. مثلاً در مقايسه اقتصاد امريكا و ژاپن، اقتصاد امريكا از «پس‏انداز كم‏تر» و «ريسك بالاتر» برخوردار است و در نتيجه، توفيق بيشترى دارد. ريسك‏پذيران، چون باغبانانى‏اند كه تقريباً از آينده خبرى ندارند؛ ولى در عين حال، با حالتى پراميد، به زراعت و باغبانى مى‏پردازند.
حتى در اقتصادهاى پيشرفته كه ادعا مى‏شود اطلاعاتْ شفّاف است و بازار، در رقابت كامل (PERFECT - COMPETITION) است، به خاطر ديد مادى‏اى كه در دنياى سرمايه‏دارى حاكم است، بازهم بعضى از توليدكنندگان، غافلگير مى‏شوند و ممكن است به هدف خود نرسند؛ اما آنچه همه آنها را دلگرم كرده است، همان اميد و خوش‏بينى است والّا اگر با دقّت‏هاى رياضى و خشك، به محاسبه بپردازند، چرخه توليد، متوقّف مى‏گردد. آن‏كه عقيده دينى محكمى ندارد، گذشته را چراغ راه آينده مى‏بيند و آن‏كه ايمان دارد، به ترنّم آيات قرآن و كلام پيشوايان، دلْ خوش مى‏دارد، كه:
ما يَفتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها(5)؛ رحمتى كه خداوند براى مردمْ مقدّر سازد، هيچ بازدارنده‏اى ندارد.
و با اين اميد، با توكّل به خداوند، اقدام مى‏كند، كه:
فَإذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ؛(6) پس آنچه را خود تصميم گرفتى با توكّل به خداوند انجام ده.
و مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ؛(7) هر كه بر خدا تكيه كند، خدا براى او كافى است.
و در نهايت، ترس را مى‏ترساند و به سرچشمه‏هاى فيض الهى اميد مى‏بندد، همچنان كه امام على(ع) فرمود:
براى تاجر جَسور (ريسك‏پذير)، رزق و روزى تضمين شده است.(8)

---

1. اقتصاد كلان، دورن بوش - فيشر، ص 257.
2. اقتصاددانان بزرگ جهان، مارك بلاگ، ص 270.
3. كليات علم اقتصاد، يداللّه دادگر و تيمور رحمانى، ص 305.
4. اقتصاد كلان، دورن بوش - فيشر، ص 317.
5. سوره فاطر، آيه 2.
6. سوره آل عمران، آيه 159.
7. سوره طلاق، آيه 3.
8. كنزالعمال، ص 9239.