محمدرضا سبحانىنيا
تلاش ما در اين نوشتار، گردآورى آيات و احاديثى بوده است كه به گونهاى به موضوع «فراغت» مربوطاند. نخست اين نمونهها را به عناوين فرعى و سپس در زير اين عناوين، متن آيات و احاديث را عرضه مىكنيم.
الف) اقسام فراغت:
1. فراغت گوارا
امام سجاد (ع):
اللّهُمّ!... فَإنْ قَدّرْتَ لَنَا فَراغا مِنْ شُغْلٍ فَاجْعَلْهُ فَراغَ سَلامَةٍ لاتُدْرِكُنا فِيهِ تَبِعَةٌ وَلا تَلْحَقُنا فِيهِ سَأمَةٌ حَتّى يَنْصَرِفَ عَنّا كُتّابُ السّيّئاتِ بِصَحيِفَةٍ خالِيَةٍ مِنْ ذِكْرِ سَيّئاتِنا وَيَتَوَلّى كُتّابُ الْحَسَناتِ عَنّا مَسْرُورينَ بِما كَتَبُوا مِنْ حَسَناتِنا.
(1)
خداوندا!... اگر براى ما فراغتى از كارهاى دنيا مقدّر فرمودهاى، پس آن را فرصتى همراه با سلامتى قرار ده كه در آن، رنجى حاصل نشود و ملالتى بهوجود نيايد، تا اينكه فرشتگانى كه به ثبت گناهان ما مأمورند، با صحيفهاى خالى از گناه از پيش ما بروند و فرشتگان مأمور به نيكىها، خوشحال از اعمالى كه از ما نوشتهاند، از نزد ما برگردند.
امام على(ع):
سَهَرُ الْعُيوُنِ بِذِكْرِاللّهِ فُرْصَةُ السّعَداءِ وَنُزْهَةُ الْاَوْلِياءِ.
(2)
شبزندهدارى با ياد خدا، فرصتى است براى افراد سعادتمند، و تفريح و آسايشى است براى اولياى خدا.
2. فراغت ناگوار
امام على(ع):
مَعَ الفَراغِ تَكُونُ الصّبْوَةُ.
(3)
همراه با بيكارى و فراغت، تمايل به خواستههاى شيطانى حاصل مىشود.
ب) ويژگى اوقات فراغت:
1. قسمتى از عمر با ارزش انسانها هستند
رسول اكرم(ص):
اَللّيلُ وَالنّهارُ مَطِيّتانِ فَارْكَبُوهُما بَلاغا إلىَ الْآخِرَةِ.
(4)
شب و روز، دو مَركب رهوارند. پس براى رسيدن به آخرت، از آنها بهره بگيريد.
رسول اكرم در سفارشى به على(ع):
يا عَليّ! بادِرْ بِاَرْبَعٍ قَبْلَ اَرْبَعٍ: شَبابِكَ قَبْلَ هَرَمِكَ، و صِحّتِكَ قَبْلَ سُقْمِكَ، و غِناكَ قَبْلَ فَقْرِكَ، و حَياتِكَ قَبْلَ مَوْتِكَ.
(5)
اى على! قبل از رسيدن به چهار چيز، در (قدردانى از) چهار چيز، شتاب كن: قبل از رسيدن پيرى، از جوانىات بهره بگير؛ قبل از بيمارى، از سلامتىات استفاده ببر؛ قبل از نيازمندىات، توانگرىات را و قبل از مرگت، زندگىات را قدر بدان.
امام على(ع) در تفسير آيه شريفه «لا تَنْسَ نَصيبَكَ مِنَ الدّنيا»، مىفرمايد:
لاتَنْسَ صِحّتَكَ و قُوّتَكَ و فَراغَكَ و شَبابَكَ و نَشاطَكَ أنْ تَطْلُبَ بِهَا الآخِرَةَ.
(6)
فراموش نكن كه با بهرهگيرى از سلامتى و نيرو و فراغت و جوانى و شادابىات، آخرت را بهدست مىآورى (يكى از بهرههاى انسان از اين دنيا، سلامتى و فراغت و... است).
2. زودگذرند
امام على(ع):
اَلْفُرْصَةُ سَرِيعَةُ الْفَوْتِ.
(7)
فرصتها به سرعت از دست مىروند.
اَلْفُرصَةُ تَمُرّ مَرّ السّحابِ.
(8)
فرصتها مانند ابرها درگذرند.(با وجود فايده بسيار زيادى كه دارند، با سرعت، در حركتاند؛ ولى براى انسان، كُند و بىحركت مىنمايند).
3. به آسانى بهدست نمىآيند
امام على(ع):
غافِصِ الْفُرصَةَ عِنْدَ اِمْكانِها فَإنّكَ غَيْرُ مُدْرِكِها بَعْدَ فَوْتِها.
(9)
فرصتهاى پيش آمده را صيد كنيد كه اگر از دست بروند، ديگر آنها را بهدست نمىآوريد.
عَوْدُ الفُرْصَةِ بَعيدٌ مَرامُها.
(10)
بازگشت فرصتها بعيد است (و كم اتفاق مىافتد).
اَلفُرْصَةُ سَريعَةُ الفَوْتِ، بَطِيئَةُ الْعَودِ.
(11)
فرصتها به سرعت از دست مىروند، ولى به كُندى بازمىگردند.
4. از دست دادن آنها موجب ناراحتى و پشيمانى است
امام على(ع):
إذا أمْكَنَكَ الْفُرصَةُ فَانْتَهِزها فَإِنّ إضاعَةَ الفُرْصَةِ غُصّةٌ.
(12)
اگر فرصتى برايت پيش آمد، به سرعت از آن بهرهبگير؛ چرا كه از دست دادن فرصتها اندوه، در پى خواهد داشت.
إنّ الْفُرَصَ تَمُرّ مَرّ السّحابِ؛
(13) فَانتَهِزُوها إذا أمْكَنَت في أبوابِ الخَيْرِ وإلّا عادَت نَدما.
فرصت، مانند ابر زودگذر است. پس اگر فرصتى براى انجام دادن كارهاى خير پيش آمد، به سرعت آن را دريابيد (و از آن استفاده نماييد) والّا پشيمانى و ندامت، به دنبال خواهد داشت.
ج) بهترين كارها در اوقات فراغت:
1. بندگى خدا
قرآن كريم:
فَإذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَإلى رَبّكَ فَارْغَبْ.
(14)
پس چون فراغت يافتى، به طاعت دركوش و با اشتياق، به سوى پروردگارت روى آور.
رسول اكرم:
يَقُولُ اللّهُ سُبْحانَهُ: يَابْنَ آدَمَ! تَفَرّغْ لِعِبادَتي أملَأْ صَدْرَكَ غِنًى و أسُدّ فَقْرَكَ و إن لَم تَفْعَلْ مَلَأْتُ صَدْرَكَ شُغْلا ولَمْ أسُدّ فَقْرَكَ.
(15)
خداوند سبحان مىفرمايد: خود را به بندگى من مشغول ساز تا سينهات را از بىنيازى پُرسازم و تهى دستىات را برطرف كنم و اگر چنين نكنى، دلت را به كارهاى مختلف مشغول مىسازم و نيازت را برآورده نمىكنم.
امام على(ع):
اللّهُمّ! فَرّغْنى لِما خَلَقْتَنى لَهُ ولا تَشْغَلْنى بِما تَكَلّفْتَ لي بِهِ، ولا تَحْرِمْنى و أنَا أسْأَلُكَ، ولاتُعَذّبْنى و أنَا أسْتَغْفِرُكَ.
(16)
خداوندا! براى رسيدن به هدفى كه مرا براى آن خلق نمودى (فكر و تأمل در هدف خلقت و رسيدن به كمال)، به من فرصت بده و مرا فقط به تكاليفى كه امر كردهاى مشغول مفرما. محرومم نساز، و حال آنكه من خواهان توام. و كيفرم مده؛ در حالى كه عذرخواه درگاهت هستم.
2. دوستى با خدا
امام سجاد(ع):
اللّهُمّ! صَلّ عَلى مُحَمّدٍ و آلِ مُحَمّدٍ و فَرّغْ قَلبي لِمَحَبّتِكَ وَاشْغَلْهُ بِذِكْرِكَ.
(17)
خداوندا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و دلم را براى دوستى خودت فارغ گردان و آن را به ياد و ذكر خود، مشغول بدار.
3. اشتغال به كار آخرت
امام على(ع):
أعْرِضوا عَنْ كُلّ عَمَلٍ بِكُمْ غِنًى عَنْهُ، وَاشْغَلوا أنْفُسَكُم مِن أمْرِ الآخِرَةِ بِما لابُدّ لَكُمْ مِنْهُ.
(18)
(اى مردم!) از هر عمل بىفايدهاى كه حاجتى را برطرف نمىسازد، روى گردانيد و خود را به امور آخرتى كه گريزى از آن نيست، مشغول سازيد.
كُنْ مَشغولا بِما أنْتَ عَنْهُ مَسؤولٌ.
(19)
به كارى مشغول باش كه از آن، موردِ سؤال و بازخواست واقع مىشوى.
4. حسابرسى نفس
امام على (ع):
ما أحَقّ الإِنْسانَ أن تَكُونَ لَهُ ساعَةٌ لا يَشْغَلُهُ عَنها شاغِلٌ، يُحاسِبُ فيها نَفْسَهُ، فَيَنْظُرْ فيمَا اكْتَسَبَ لَها و عَلَيها في لَيلِها و نَهارِها.
(20)
چه قدر شايسته است كه انسان در ساعتى از زندگى خود از مشغوليتهاى زندگى چشم بپوشد و به حساب نفس خود برسد و در آنچه كه در روز و شبِ خود به دست آورده و يا از كف داده، انديشه نمايد.
امام صادق(ع):
اُفّ لِلرّجُلِ الْمُسْلِمِ أن لايَفْرُغَ نَفْسَهُ فِي الْاُسبُوعِ يَوْمَ الجُمُعَةِ لِأمْرِ دينهِ فَيَسْأَلَ عَنْهُ.
(21)
اُف بر مسلمانى كه براى كار دين خويش و پُرس و جو درباره آن، (دست كم) روز جمعه هر هفته، خود را (از كارهاى ديگر) فارغ نمىسازد.
5. انجام دادن كارها و حلّ مشكلات آينده
امام على(ع):
اِجْعَلْ زَمانَ رَخائِكَ عُدّةً لِأَيّام بَلائِكَ.
(22)
زمان فراغت و آسايشت را براى روزگار گرفتارىات سرمايه و توشه قرار ده.
6. پرداختن به كارهاى مهم
امام على (ع):
مَنِ اشْتَغَلَ بِغَيْرِ المُهِمّ ضَيّعَ الأَهَمّ.
(23)
هركه خود را به كارهاى بيهوده و غير مهم مشغول سازد، عمر گرانمايه خويش را (كه سرمايه با ارزش اوست)، از دست داده است.
د) اقدامات شايسته درباره اوقات فراغت
1. انتظار كشيدن براى اوقات فراغت
امام حسن(ع) در پاسخ به سؤال پدر بزرگوارش كه پرسيد: «دورانديشى چيست؟»، فرمود:
اَن تَنْتَظِرَ فُرْصَتَكَ و تُعاجِلَ ما أَمْكَنَكَ.
(24)
(دورانديشى اين است كه) رسيدن اوقات فراغت را انتظار بكشى و سپس به سوى هر كار خيرى كه برايت ممكن شد، بشتابى.
امام حسن(ع) وقتى كه درباره عقل، مورد سؤال واقع شد، فرمود:
التّجَرّعُ لِلغُصّةِ حَتّى تَنالَ الفُرْصَةَ.
(25)
(عقل اين است كه) جرعهنوش غمها و غصهها باشى تا فرصتى برايت پيش آيد و از آن استفاده ببرى.
2. شتاب در انجام دادن كارهاى نيكو
رسول اكرم:
مَنْ فُتِحَ لَهُ بابُ خَيْرٍ فَليَنْتَهِزْهُ فَإنّهُ لايَدري مَتى يُغْلَقُ عَنْهُ.
(26)
هر كس انجام كار خيرى برايش ممكن شود، بايد بهسرعت آن را دريابد؛ چرا كه نمىداند چه وقت، اين توفيق از او سلب مىشود.
بادِروا بِالأعمال الصّالِحَةِ قَبلَ أن تَشْغَلوا.
قبل از اينكه به كارهاى مختلف مشغول گرديد (و فراغت خود را از دست دهيد)، به اعمال نيك، روى آوريد.
امام على (ع):
التَثَبّتُ خَيْرٌ مِنَ العَجَلَةِ إلّا في فُرَصِ البِرّ.
(27)
آرامش در انجام دادن كارها بهتر از عجله كردن است؛ مگر در فرصتهايى كه براى كارهاى خوب، پيش مىآيد.
بادِروا وَالأَبدانُ صَحِيحَةٌ وَالأَلسُنُ مُطْلَقَةٌ والتّوبَةُ مَسمُوعَةٌ وَالأَعمالُ مَقبُولَةٌ.
(28)
تا وقتى كه بدنها سالم و زبانها گوياست، و توبه پذيرفته و اعمال، قبول مىشود، به انجام كارهاى خير، پيشى گيريد(و فرصتها را از دست ندهيد).
بادِروا العَمَلَ وأكذِبُوا الأَمَلَ ولاحِظُوا الأَجَلَ.
(29)
در انجام كارهاى خير، شتاب ورزيد و آرزوهاى دور و دراز را دروغ بدانيد و اجل را در نظر داشته باشيد.
3. جلوگيرى از هدر رفتن فرصتها
امام على(ع):
حَصّن خَلواتِكَ مِنَ الإِضاعَةِ.
(30)
خلوت و تنهايىات را از تباه شدن، محافظت نما.
هَيهاتَ مِن نَيلِ السّعادَةِ السّكونُ إلى الهُوَيْنا وَالبَطالَةِ.
(31)
كسى كه به سستى و تنبلى دل بندد، از رسيدن به سعادت، دور است.
شَرّ ما شَغَلَ بِهِ المَرْءُ وَقْتَهُ الفُضولُ.
(32)
بدترين چيزى كه يك فرد، وقت خود را با آن پُر مىسازد، امور بيهوده و گزاف است.
الأَباطيلُ مُوقِعَةٌ فِى الْأَضاليلِ.
(33)
كارهاى بيهوده و باطل، انسان را به گمراهى مىكشاند.
4. پرهيز از بيكارى
رسول اكرم:
إنّ اللّهَ تَعالى لايُحِبّ الفارِغَ الصّحيحَ؛ لا في عَمَلِ الدُنيا ولا في عَمَلِ الآخِرَةِ.
(34)
خداوند متعال، انسان آسوده و تندرستى را كه نه در پى كار دنياى خود است و نه براى آخرت خويش مىكوشد، دوست ندارد.
امام صادق(ع):
إنّ اللّهَ - عَزّوجَلَّ - يُبْغِضُ كَثْرَةُ النّومِ وَكَثْرَةُ الفَراغِ.
(35)
خداى متعال، زياد خوابيدن و زياد بىكار بودن را دوست ندارد.
امام على(ع)، در بيان صفات مؤمن فرمود:
مَشغُولٌ وَقْتُهُ.
(36)
تمام وقتش مشغول است (و به بيكارى نمىگذرد).
1. صحيفه سجاديه، دعاى 11.
2. غُررالحكم، ح 5642.
3. همان، ح 9743.
4. الجامع الصغير، ج 2، ص 475.
5. من لا يحضره الفقيه، ج 4، ص 352.
6. سوره قصص، آيه 77.
7. معانى الأخبار، ص 325.
8. بحارالأنوار، ج 78، ص 112.
9. نهجالبلاغة، حكمت 21.
10. غررالحكم، ح 6443.
11. همان، ح 6340.
12. بحارالأنوار، ج 78، ص 112.
13. غررالحكم، ح 4124.
14. همان، ح 3598.
15. سوره انشراح، آيه 7 و 8.
16. سنن ابن ماجة، ج 2، ص 1376.
17. شرح نهجالبلاغة، ابن ابى الحديد، ج 20، ص 348.
18. صحيفه سجاديه، دعاى 21.
19. غررالحكم، ح 2558.
20. همان، ح 7143.
21. همان، ح 9684.
22. الخصال، ص 393.
23. غررالحكم، ح 2380.
24. همان، ح 8607.
25. بحارالانوار، ج 72، ص 193.
26. همان، ج 1، ص 116، ح 9.
27. عوالي اللآلي، ج 1، ص 289.
28. سنن ابن ماجة، ج 1، ص 343.
29. غررالحكم، ح 1949.
30. همان، ح 4373.
31. همان، ح 4364.
32. شرح نهجالبلاغة، ابن ابى الحديد، ج 20، ص 318.
33. غررالحكم، ح 10028.
34. همان، ح 5697.
35. همان، ح 1274.
36. تنبيه الغافلين، ص 453.
37. الكافى، ج 5، ص 84.
38. نهجالبلاغة، حكمت