مسعود نورى
شمائل النبى
ابو عيسى محمّد بن عيسى تِرمِذى، ترجمه: دكتر محمود مهدوى دامغانى، تهران: نشر نى، 1372، 261 ص، اوّل، رقعى.
كتاب شمائل النبى، يكى از آثار معروف محمّد بن عيسى تِرمِذى(م 279ق) و از استوارترين و كهنترين تأليفات درباره ويژگىهاى ظاهرى و جسمانى و مكارم اخلاقى پيامبر گرامى اسلام و جامع روايات در اين زمينه است كه هم به توصيف شكل ظاهرى رسول اكرم پرداخته و مباحثى در مورد روى و موى و قامت موزون ايشان مطرح كرده، و هم به سرشت و خوى و وارستگىهاى اخلاقى حضرت اشاره كرده است.
شمائل النبى، داراى پنجاه و شش باب و شامل 393 روايت است كه بابهاى آن در موضوعات زير است:
سه باب اوّل، درباره چگونگى خضاب بستن و سُرمه كشيدن و استعمال عطر و روغنهاى معطّر توسط رسول خداست.
هفت باب در مورد لباس و كفش و دستار و ردا و اِزار و مُهر و انگشترىِ آن حضرت است.
سه باب به بيان اسلحه رسول خدا (شمشير، زره و كلاه خود) اختصاص دارد.
چهارباب در بيان چگونگى نشست و برخاست، راه رفتن و... پيامبر(ص) است.
دوازده باب، درباره چگونگى خوابيدن، خوردن و آشاميدن حضرت و بيان خورشها، آشاميدنىها و ميوههاى مورد استفاده حضرت است.
ابواب ديگر كتاب به بيان شيوه گفتار، خنده، مزاح، تواضع، چگونگى اخلاق، آزرم، عبادت و نمازگزاردن و گريستن و... ىِ رسول خدا پرداخته است و نامها و القاب، عمر حضرت و وفات ايشان و... مورد بحث قرار گرفته است.
هنر ترمذى در اين است كه احاديث كتاب را از كتب حديثىِ پراكنده جمع آورى كرده و به صورت كتاب مستقلّى درآورده است.
و امّا نكتهاى كه در مورد كتابْ شايان ذكر است، ترجمه روان، متعهّدانه و در جاى نياز، اديبانه آن است كه زيبايى آن را دو چندان كرده و بر جذّابيت آن افزوده است. مترجم محترم، همچنين مقدمه محقّقانهاى درباره شهر «ترمِذ» و احوال «ترمذى» و آثار او آورده است و در جاى جاىِ كتاب، با پىنوشتهاى مفيد و توضيح درباره راويان و احاديث مطرح شده، نقاط مبهم اين متن كهن را برطرف كرده است.
مطالعه اين كتاب جذّاب را به همه خوانندگان مجلّه زندگى توصيه مىكنيم.
راه روشن
(ترجمه المحجّة البيضاء فى تهذيب الإحياء)، محمّد محسن فيض كاشانى، ترجمه محمدرضا عطايى، مشهد: بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، 1375، ج 4، 439ص، اوّل، رقعى.
المحجة البيضاء، از آثار محقّق برجسته شيعه، ملّا محسن فيض كاشانى (م 1091 ق) است. وى بيش از يكصد و چهل عنوان كتاب در موضوعات مختلف فقهى، حديثى و تفسيرى به فارسى و عربى نگاشته است.
ملّا محسن، اين كتاب را در شرح و اصلاح إحياء العلوم الدين امام محمّد غزّالى (م 505ق) در هشت جلد نوشته و گرچه ناظر به موضوعات اخلاقى است، ولى از آن جا كه در آن از منابع معتبر حديث شيعه استفاده شده، از آثار روايى شيعه هم به شمار مىآيد. فيض، در جلدهاى سوم و چهارم كتاب، به موضوع «آداب و عادات در اسلام» مىپردازد. در اين مجال، مطالب جلد چهارم ترجمه اين اثر ارزشمند را مرور مىكنيم.
نويسنده در بخش اوّل، در دو باب به نقل اقوال و آراى مختلف در مورد «گوشهگيرى» پرداخته و فوايد و آفات گوشهگيرى را متذكّر شده است. بخش دوم، در «آداب مسافرت» است كه در سه باب به فوايد سفر، آداب مسافر و آنچه كه مسافر بايد بياموزد، اشاره شده است.
بخش سوم: «امر به معروف و نهى از منكر» نيز از چهار باب تشكيل شده و در بيان وجوب و فضيلت امر به معروف و نهى از منكر و اركان آن است و همچنين در چگونگى امر به معروف و نهى از منكر در حقّ فرمانروايان و حكّام، بحث شده است.
بخش چهارم كتاب (كه اين بخش و بخش پايانى، مدّ نظر ما در اين معرّفى است)، به بيان اخلاق رسول مكرّم اسلام و آداب معيشت ايشان اختصاص دارد و در آن، اخلاق نيكوى پيامبر(ص)، سخن گفتن، آداب غذا خوردن، آداب لباس پوشيدن، سخاوت و شجاعت پيامبر(ص)، تواضع آن حضرت، و سيما و شمايل ايشان بيان شده است و صورت و سيرت آن حضرت به روايت امام حسن و امام حسين(ع) نقل شده و در پايان، به معجزات آن حضرت اشاره رفته است.
بخش پايانى اين مجلّد، در بيان اخلاق امامان معصوم(ع) است كه فيض كاشانى، اين قسمت را به احياء العلوم غزّالى افزوده است تا با بيان صفات و ويژگىهاى ايشان، از مقام و فضيلت و مرتبت آنها در پيشگاه الهى پرده برافكنَد. او در اين بخش، خلق و خوى، صفات و كرامات امامان(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) را بر شمرده است.
آنچه بر اهمّيت دو بخش اخير كتاب افزوده است، ذكر موجز خصوصيات و ويژگىهاى معصوم(ع) با استفاده از روايات معتبر است. همچنين ملّا محسن در بيان شيوه زندگى هر يك از ائمه (ع)، داستانهاى بسيار جالب و پندآموزى از زندگى هر يك از آنان نقل مىكند.
اوّلين دانشگاه و آخرين پيامبر،
سيدرضا پاكنژاد، تهران: كتابفروشى اسلاميه، ج 18 (بهداشت لباس)، 339 ص، جيبى.
اين كتاب، بخشى از رساله دكترى شهيد سيدرضا پاكنژاد (از شهداى هفتم تير) در رشته پزشكى است كه در چهل مجلّد، تدوين يافته است. اين جلد از كتاب، با بحثى كلّى درباره پوشش و بهداشت لباس آغاز مىشود و سپس به لباسهاى مورد استفاده پيامبر(ص) و لباسهايى كه در قرآن از آنها ياد شده (قَميص، سَراويل، مُؤصده و... با توضيحاتى درباره هر كدام) و نيز البسه مسلمانان صدر اسلام، اشاره شده است.
در ادامه، 44 مورد از مستحبّات لباس پوشيدن در اسلام، با ذكر دلايل پزشكى و بهداشتى آنها معرّفى شده است. در لابهلاى مباحث مطرح شده در خصوص هر يك از مستحبّات و مكروهات پوشش در اسلام نيز بحثهايى علمىِ مستقلّى در مورد پاكى و پاكيزگى پوشش و شكل، رنگ و جنس لباس آمده است. همچنين به بهداشت كفش، پيراهن، لباسهاى زير و... اشاره شده است. در پايان كتاب نيز با استفاده از منابع اسلامى، شمايل پيامبر اكرم، توصيف شده است.
گفتنى است درجلد دوازدهم اين كتاب، طرز راه رفتن، مسواك كردن و... و در جلد سيزدهم، رنگ كردن موى سر و صورت، و در جلد پانزدهم بهداشت گوش و بينى و مو، از دو ديدگاه علمى و دينى مطرح شده است. در جلد شانزدهم نيز بهداشت چشم و دست و پا و ناخن و پوست و... مورد بررسى قرار گرفته است. دو جلد نوزدهم و بيستم هم به بحثهايى در مورد حجاب و عفاف در اسلام و علوم نوين، اختصاص دارد.
اگرچه ممكن است نثر كتاب، براى خواننده جوان امروزى، چندان دلپسند نباشد، امّا علىرغم گذشت بيش از دو دهه از تأليف آن، بسيارى از مطالبش همچنان براى خواننده، تازگى دارد. از ويژگىهاى اين كتاب، متنوّع بودن مطالب آن است. بدين ترتيب كه مسائل مطرح شده در آن، هم از لحاظ اعتقادى و دينى بحث شدهاند و هم با توجه به تخصّص نويسنده، با دستاوردهاى علم پزشكى، تطبيق دادهاند. همچنين موضوعات، از جنبههاى روانشناسى و جامعهشناسى نيز مورد بررسى قرار گرفتهاند.
از آن جا كه نويسنده، در كتاب، مخاطب عام را در نظر گرفته است، لذا هر مطلبى را كه مفيدْ تشخيص داده، در ضمن مباحث خود آورده است. براى مثال، در همين جلد هجدهم، در بحث از رنگ و جنس لباس، راههاى برطرف كردن لكهاى لباس را نيز توضيح داده است.
آيين بهزيستى اسلام،
احمد صبور اُردوبادى، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1372، 4 ج، چاپ دوم، وزيرى.
هرچند رسيدن به راز درست زيستن، مطلوب تمام انسانهاست؛ امّا مطالعه در فرهنگها و تمدّنهاى بشرى در طول تاريخ، اين واقعيت را روشن مىسازد كه بشر به تنهايى بدون يارى جُستن از تعاليم آسمانى، قادر به رسيدن بدين هدف در زندگى نبوده است. روشن است كه آگاهى يافتن از اصول بهزيستى، راه وصال به كمال را آسانتر مىكند و از مهمترين رموز رسيدن به موفّقيت در زندگى است و فقدان آن، موجب عقبماندگى خواهد بود. با اين حال مىبينيم كه انسان معاصر، هر موضوعى را - هرچه قدر هم جزئى بوده -، مورد كندوكاو و بررسى قرار داده، در مراكز آموزشى و پژوهشى خود، محور آموزشها، پژوهشها و آزمونهاى دامنهدار ساخته است؛ امّا آنچه مورد غفلت واقع شده و در بين علوم و معارف بشرى در جهان، همچنان جايگاه درخورى نيافته است، راه و روش درست زيستن است. لذا طرح يك يكِ مسائل حياتى، همراه با اصول و مقدمات علمى، مىتواند در رسيدن به اين مقصود، سودمند و راهگشا باشد. بنا به نوشته نويسنده در پيشگفتار كتاب، سعى او ايجاد چنين ارتباط معقول و محسوسى بين علم، دين و زندگى است.
اينك به اختصار، مباحث مطرح شده در مجلّدات كتاب را به اختصار مىآوريم:
در جلد اوّل، به طرح كلّى آيين بهزيستى پرداخته شده و اين موضوع در مكاتب مختلف، بررسى شده است. همچنين خودآرايى در اسلام و اصول پنجگانه اسلام در زمينه پوشش زن و مرد، مورد اشاره قرار گرفته است.
نويسنده در جلد دوم، ضمن بحث درباره رنگ لباس و آثار روانى آب، رنگها را از حكمتهاى الهى دانسته است. آن گاه، طى مباحثى به اهميّت رنگ لباس در اسلام پرداخته و سياهپوشى و سفيدپوشى، رنگ روشن و آثار مفيد نور سفيد را مورد بررسى قرار داده و اهمّيت استفاده از پوشاك سفيد را در اسلام، متذكّر شده است.
در جلد سوم (با عنوان «خودآرايى»)، در مورد پوشاك سياه در اسلام و مسئله حجاب، بحثهاى موشكافانهاى انجام شده و ابعاد مختلف آن، از جمله حجاب از ديدگاه متفكّران، بُعد سياسى حجاب، ديدگاههاى مختلف در زمينه حجاب بانوان و رابطه حجاب و عفاف، بررسى شده است.
در جلد چهارم اين كتاب نيز شكل مطلوب لباس زن و مرد، مورد تحقيق قرار گرفته و نقش پوشش در زندگى فردى و اجتماعى بررسى شده است. در اين جلد، مباحثى در مورد مُد، ريشههاى روانى مُد پرستى، مُد پوشاك از نظر آيين بهزيستى اسلام، نقش بهداشتى پوشاك گشاد، شكل پوشاك از نظر اقتصادى، اجتماعى و اخلاقى، و نيز نقش پوشاك نامناسب در گسترش فساد، مورد توجه قرار گرفته و در آخر، رابطه خودآرايى با تجلّيات روحى بررسى شده و به عفاف، حيا و مراتب آن از ديدگاه اسلام اشاره شده است.