مقدمه
تاريخ فلسفه
صدر المتالهين، بانى حكمت متعاليه
روش مستشرقين
مكاتب فلسفى در اروپا
اجمالى از محتواى كتاب
نحوه نگارش كتاب
سابقه تاريخى فلسفه مادى
نقد ماترياليسم ديالكتيك

مقاله اول

فلسفه چيست(فلسفه و سفسطه)
ادراكات ومفاهيم‏ذهنى‏درنظر فيلسوف
جهات نيازمندى به فلسفه
فرق فلسفه و علوم ديگر
فلسفه حسى اگوست كنت
ماترياليسم ديالكتيك يك فلسفه نظرىاست نه يك فلسفه حسى و تجربى
تعريف فلسفه
استنتاج
انتزاع
خاتمه مقاله
نكته 2
نكته 3
معناى متافيزيك
معناى ديالكتيك
مقاله دوم
تاريخچه پيدايش سفسطه
ايده آليسم
ره آليسم
دو مسئله تفكيك نشده در فلسفه اسكولاستيك
بركلى،از فلاسفه امپيريست
شوپنهاور سر دسته بدبينان
استدلال دكارت
اينك برخى از شبهات ايده آليسم
شبهات ايده آليسم
شبهه 2
پاسخ
شبهه 3
پاسخ
نكته 1
هرامسه
فيثاغورس
افلاطون
افلوطين
نكته 2
دوام در قضايا
ارزش معلومات
علم حضورى و علم حصولى
نظريه پيروان ماترياليسم ديالكتيك درباره ادراك
نكته 3

مقاله سوم

علم و ادراك
مرتبه حس
مرتبه خيال
مرتبه تعقل
تمثيل
برگرديم بسوى مقصد اصلى مشاهده
امور روحى و نفسانى
اشكال
دو نظريه معروف در باب كيفيت ابصار
عقيده صدر المتالهين در باب حقيقت ابصار
پاسخ
اشكال
ادراك كميات متصله
برهان ديگر
مراحل مختلف ادراك از نظر علماىروان شناسى
احساس ابتدائى فراگيرى
حفظ نگاهدارى
تذكر يادآورى
نظريه روحى
نظريه مادى
راههاى تاييد نظريه مادى بودن حافظه
عروض نسيان
عروض امراض حافظه‏اى
پاسخ به استدلال نظريه مادى بودنحافظه
اشكال
پاسخ
اشكال
پاسخ
اشكال يا تقرير نظر ماديين
پاسخ
اشكال يا تقرير
پاسخ
اشكال
پاسخ
زمانى نبودن ادراكات
تتميم اصل مقصد
خود آگاهى
نظريه حسى
نظريه روحانى
نتيجه
اشكال يا تقرير
پاسخ
آنچه در اين مقاله بثبوت رسيد

مقاله چهارم ارزش معلومات

مقدمه
ارزش معلومات
حقيقت‏يعنى چه؟
آيا حقيقت فى الجمله وجود دارد
ميزان تشخيص حقيقت از خطا چيست
آيا ممكنست‏يك چيز هم حقيقت‏بوده و هم خطا باشد
آيا حقيقت موقت است‏يا دائمى
آيا حقيقت متحول و متكامل است
چرا علوم تجربى يقينى نيست
چرا فلسفه و رياضيات يقينى است
آيا حقيقت مطلق است‏يا نسبى
پيدايش سوفيسم در يونان
مكتب شكاكان
عقيده قدما
نظريه دكارت
نظريه حسيون
نظريه كانت
نظريه هانرى بركسون
علم و معلوم ارزش معلومات
خطاى حواس دست آويز سوفسطائيان براى نفى مطلق ارزش معلومات
پاسخ
حقيقت نسبى بتقرير طرفدارانماترياليسم ديالكتيك
آيا ماترياليسم ديالكتيك شكاك است‏يا جزمى
خلاصه نظريه ماديين جديد
اجتماع صحيح و غلط و حقيقت و خطا
بن‏بست عجيب يا يك نكته مفيد و مهم
فلاكت ماترياليسم بدست ديالكتيك
خرده گيرى

اصول فلسفه و روش رئاليسم (2) مقاله پنجم

مقدمه
پيدايش كثرت در ادراكات
راه حصول علم
افلاطون
ارسطو
نظر حكماء اسلامى
نظريه‏هاى جديد
عقليون
حسيون
تعيين حدود علم
استدلال منكرين اعتبار فلسفه تعقلى محض
واژه ادراكات فطرى
پيدايش كثرت در علم و ادراك
جهات پنجگانه
برهان صدر المتالهين از راه بساطت نفس
كار قوه مدركه يا قوه خيال
فرق علم حضورى و علم حصولى
ملاك علم حضورى
نظريه ماديين
نظريه منسوب به بعضى از روانشناسان جديد
نظريه بسيارى از فلاسفه و روانشناسان جديد
نظريه محققين فلاسفه اسلامى
درون‏بينى بهترين راه‏براى تشخيص‏امورذهنى و اعمال نفسانى
سخن ابن سينا در نمط سوم اشارات
اشكال و پاسخ
دستگاه ادراكى
ريشه‏هاى نخستين ادراكات‏و علمهاىحصولى
عمل‏مقايسه‏يكى‏ازاعمال‏مخصوص ذهنى
توضيح ماهيت قضيه
سه نظريه در قضيه موجبه
پنج نظريه در قضيه سالبه
مفاهيم حقيقيه مهيات و مفاهيماعتباريه غير مهيات
به آغاز سخن برمى‏گرديم
تصور جوهر و عرض
مسئله عليت و معلوليت
نظريه عقلى
نظريه حسى
سخن ابن سينا
سخن هيوم به نقل مرحوم فروغى
سخن دكتر ارانى
نظريه اين مقاله
سخن جان لاك به نقل مرحوم فروغى
از راه ديگر (طريق تحليل)
در قسم اول تصورى
عمل تجزيه و تركيب
اشكال
تكثر ماهوى يا ذاتى
پاسخ به قسمت اول اشكال‏مبنى‏بر اينكهاختلافات مادى استخارجى تنها مستند به اختلاف تركيبات
پاسخ به قسمت دوم اشكال مبنى بر عدم ثبوت ماهيات
پاسخ
اشكال
پاسخ
چند پرسش فكرى
اشكال
پاسخ
و اما در قسم دويم (تصديقى)
تجزيه و تركيب عملى و نظرى ذهنى
نظريه تعقلى
نظريه تجربى
سخن فليسين شاله
اشكال 1
پاسخ
اشكال 2
معناى‏اول‏الاوائل بودن‏اصل امتناع تناقض
پاسخ
اشكال
اصول چهارگانه ماترياليسم ديالكتيك
نقد اصول فوق
پاسخ
اشكال
پاسخ
اشكال
پاسخ
مسائلى كه‏اين‏مقاله بثبوت آنها پرداختهاست

مقاله ششم ادراكات اعتبارى

مقدمه
1- اصل كوشش براى حيات
2- اصل انطباق با محيط
اعتباريات و علوم غير حقيقيه ياانديشه‏هاى پندارى
تشبيه و استعاره و تمثيل
اعتباريات شعرى
ارتباط توليدى يعنى چه؟
ادراكات حقيقى چگونه ارتباط توليدىپيدا مى‏كنند؟
چرا ادراكات اعتبارى نمى‏توانند با كنند؟ادراكات حقيقى ارتباط توليدى پيدا
طريق سيروسلوك فكرى‏دراعتباريات چيست؟
دستگاه طبيعت و دستگاه نفسانيات در ساختمان وجودى انسان
سخن شوپنهاور
فعاليتهاى ارادى در حيوان
نوع‏فعاليت،ملاك طبقه‏بندى‏موجودات
سخن دكتر ارانى
ريشه اعتباريات و آغاز پيدايش آنها
شاخه‏هاى اعتباريات انقسامات
قسم اول اعتباريات قبل الاجتماع
1- وجوب
حسن و قبح خوبى و بدى
انتخاب اخف و اسهل سبكتر و آسانتر
اصل استخدام و اجتماع
اصل متابعت علم
نكاتى چند
خاتمه اين بحث و گفتگوها
قسم دويم اعتباريات بعد الاجتماع
1-اصل ملك
2-كلام سخن
3-رياست و مرئوسيت و لوازم آنها
امر و نهى و جزا و مزد
4-اعتبارات در مورد تساوى طرفين
ارتباط اعتباريات با حقايق مترتبه انسان با خواص واقعى وىبانها يا كيفيت ارتباط علوم مجعوله
مسائلى كه در اين مقاله بيان شد

اصول فلسفه و روش رئاليسم (3)

مقدمه

مقاله هفتم

واقعيت و هستى اشياء
مقدمه
مسائل وجود
روش شناسى يا متدولوژى
تمايز علوم
موضوع چيست؟
نقطه‏هاى اتكاء مسائل علوم يا مبادىتصوريه و تصديقيه
مبادى فلسفى
اصول متعارفه فلسفى
اصول موضوعه در فلسفه
منشا اختلاف علوم‏وفنون از لحاظ اصولتفكرمتعارفه وموضوعه وازلحاظ‏روش‏واسلوب
اسلوب و روش تفكر در فلسفه
واقعيت و هستى اشياء
اصل كلى واقعيتى هست
نظريه دكارت
داشتن فلسفه مسبوق به شناخت ذهناست
مفهوم هستى در ذهن
مفهوم هستى مشترك معنوى يا لفظى
اصالت وجود و واقعيت
اصالت وجود يا ماهيت
نكاتى چند يا نتايجى چند
مفهوم وجود مفهومى است‏بسيط و مستغنى از تعريف است
نظريه وحدت در عين كثرت و كثرت در عين وحدت
وحدت وجود
تباين و كثرت وجودات
وحدت در عين كثرت و كثرت در عين وحدت
جنبه تاريخى مسائل وجود
توضيح
نظريه‏هائى كه در اين مقاله بثبوت رسيد

مقاله هشتم

ضرورت و امكان
مقدمه
معناى ضرورت و امكان
ضرورت و امكان معقول است نه محسوس
اين بحث علمى است‏يا فلسفى
منشا ضرورت و امكان
قانون عليت و معلوليت
علت ضرورت دهنده به معلول است جبر على و معلولى
آيا نيازمندى معلول بعلت تنها در حدوث است‏يا هم در حدوث است و هم در بقاء؟
ضرورت بالذات و بالغير
ضرورت ذاتى فلسفى و ضرورت ذاتى منطقى
توجيه نظام موجودات
اصالت وجود و ضرورت و امكان
آيا موجود معدوم مى‏شود
قانون لاوازيه
ضرورت و امكان
بيان ديگر
قانون عليت و معلوليت پايه و اساس علم
نيازمندى معلول به علت از نظر حدوث و بقا
اشكال
پاسخ
اشكال
پاسخ
مدعا
اشكال
پاسخ
اشكال
پاسخ
اشكال
پاسخ
اشكال
پاسخ
اشكال
تقابل فيزيك جديد با نظريه ارسطوئى احتياج حركت‏بمحرك دائمى
قانون جبر ناقض قاعده فلسفى نيازمندى معلول بعلت در بقا
بطلان تسلسل علل
پاسخ
توضيح و تذكر
نكته 1
نكته 2
مسئله جبر و اختيار
مجموع راههائى بشر در مسئله جبر و اختيار پيش گرفته است
نفى ضرورت على و معلولى ملازم با آزادى و اختيار نيست
ضرورت على و معلولى افعال انسان منافى با اختيار و آزادى انسان نيست
فعاليت التذاذى و فعاليت تدبيرى
مقدمات افعال اختيارى
آيا اين مقدمات اختيارى است‏يا غير اختيارى
جبر و تفويض از جنبه كلامى
جبر و اختيار و وجدان
جبر و اختيار و اخلاق
امر بين امرين از نظر فلسفى و كلامى و اخلاقى
بحثى با ماديين
پاسخ
مسائلى كه در اين مقاله بثبوت رسيده

مقاله نهم

علت و معلول
انسان عالم به علم و جهل خود
نظريه متكلمين مبتنى بر انكار قانون عليت
راه ديگر
قانون عليت
احتياج بعلت
مجموع نظريه‏هايى كه از طرف طرفداران قانون علت و معلول در زمينه مناط احتياج به علت ابراز شده است
1- نظريه حسى
2- نظريه حدوثى
3- نظريه ماهوى
4- نظريه فقر وجودى
نقد نظريه حسى
نقد نظريه حدوثى
نقد نظريه ماهوى
نظريه فقر وجودى نتيجه قطعى اصول حكمت متعاليه
اشكال
پاسخ
اشكال
پاسخ
اصل سنخيت
دليل حسى و استقرائى
دليل عقلى و قياسى
سخن جينز در كتاب راز آفرينش يا جهان شگفت
قانون عليت‏يك قانون تجربى نيست
قانون عليت از شؤون واقعيت مطلق است
خلاصه نظريه ما راجع به قانون عليت
علتهاى چهارگانه
علت فاعلى
اشكال
تقسيم علت‏به علل اربعه از تقسيمات ارسطوئى است
مقدمات ارسطو در اثبات محرك اول
پاسخ
تعريف رابطه عليت را به دو نحو
1- رابطه عليت چيزى جز تعاقب دو حادثه نيست
2- عليت و معلوليت عبارت است از رابطه‏اى واقعى بين دو واقعيت كه يكى وابسته بديگرى است
علت مادى
تعريف ماده در اصطلاحات فلسفى و عرفى
ماده اولى يا ماده المواد عالم چيست
علت صورى
علت غائى
اصل عليت غائى
غايت و شعور و ادراك
غايت و فعل
علت غائى و علت فاعلى
اصل تنظيم كننده
اتفاق
بخت‏خوب و بد
مسائلى كه در اين مقاله اثبات گرديد
اصول فلسفه و روش رئاليسم (4)
مقاله دهم
قوه و فعل امكان و فعليت
دو نظريه در باره «قوه و استعداد»
نظريه عدمى بودن قوه و استعداد
نظريه اعتبارى بودن قوه و استعداد
دو نظريه در باره چگونگى صورت پيشين پس از آمدن صورت پسين
اشكال
سه نظريه در باره حقيقت جسم
الف: نظريه جمهور حكما
ب: نظريه ذيمقراطيس
نظريه متكلمين اسلامى
نقد و بررسى نظريات فوق
نظريه «لاوازيه‏» در باره ثبات اجرام عالم
حقيقت مكان (جايگاه)
حركت كمال اول است نه كمال ثانى
دو نظريه در باره تحولات طبيعت
نسبت مكان و زمان با حركت
دو تفسير در باره حركت
حركت تدرج وجود است
توسعه مفهوم حركت
حركت و تكامل
هدفدارى تكامل
شش ركن حركت از نظر حكما
بحث در باره هدفدارى تكامل از جنبه علمى
بحث در باره هدفدارى تكامل از جنبه فلسفى
آزمايش در تكامل جهان
تكامل اجتماع انسانى
نظريه هربرت اسپنسر در باره تكامل
قانون تكاپوى ديالكتيكى طبيعت
مقدمه
سه ركن ديالكتيك هگل
ديالكتيك ماركس
اصول قابل توجه در ديالكتيك هگل
آيا شدن تركيبى از هستى و نيستى است
اصل تضاد
قانون تكاپوى ديالكتيكى طبيعت
خرده‏گيرى
توضيح مفهوم حركت عمومى
مساله «صور نوعيه‏»
اكنون ما حركت عمومى را چگونه بايد توضيح دهيم
كشش امتداد در حركت
زمان و حركت
خاتمه مقاله
نظر فلسفه در باره جهش
مسائلى كه در اين مقاله به ثبوت رسيد
مقاله يازدهم - قدم و حدوث
تقدم و تاخر و معيت (پيشى و پسى و با همى)
حدوث و قدم
توسعه مفهوم حدوث و قدم
آيا نسبت‏به مجموعه عالم چه مى‏توان گفت
مسائلى كه در اين مقاله بيان شده
يادداشتهاى مقاله يازدهم
مقاله دوازدهم - وحدت و كثرت
انقسامات وحدت و كثرت
احكام وحدت و كثرت
تقابل و اقسام آن
مقاله سيزدهم - ماهيت، جوهر، عرض
ماهيت
اقسام ماهيت
جوهر و عرض
آزمايش علمى چه مى‏گويد
پاسخ
اقسام جوهر
اقسام عرض
مسائلى كه در اين مقاله به ثبوت رسيد

صول فلسفه و روش رئاليسم (5)

خداى جهان و جهان
مقدمه
ارزش علم الهى
كشف ناشدنى بودن رموز ماوراء الطبيعه از نظر «لا ادريون‏»
سستى سلوك عقلى از نظر عرفان
نظريه اهل حديث در شناسايى ذات حق
پاسخ حكماى اسلامى از اهل حديث
گرايش فلسفى شيعه
اشتباه احمد امين و راسل در تفسير اين گرايش
حرمت تحقيق و پرسش در نظر اهل حديث
سخن شبلى نعمان
سيره رسول اكرم و خاندانش در مقابل پرسشها
سرايت‏حنبلى‏گرى به جهان تشيع
تحقيقى پيرامون حديث «عليكم بدين العجائز»
چهره جديد حنبلى‏گرى
ناتوانى طبيعت از پاسخ به يك سلسله پرسشها
نقد سخن راه طى شده
رمز دشوارى مسائل الهى
نقدى بر اقبال لاهورى
مقاله چهاردهم: خداى جهان و جهان
چرا بشر در جستجوى خدا افتاد؟
سازگارى فطرت با گرايشهاى مخالف
آيا تحقيق در باره خدا صحيح و رواست؟
فايده تحقيق در باره خدا
ماديت فلسفى و ماديت اخلاقى
اشكالات ماديين:
1- بى اعتبارى مسايل فكرى
2- ارزش ادراكات محدود به عمل است
3- قانون عليت مخصوص محسوسات است
4- اعتقاد به خدا نتيجه جهل است
5- آزمايشهاى علمى، خدا را اثبات نمى‏كند
6- آفريدگار خدا كيست؟
7- شرور و نابسامانيها دليل نبودن خداست
پاسخ اشكالات
جهان آفرينش آفريدگارى دارد
مقدمه
راههاى بشر به سوى خدا:
1- راه دل يا راه فطرت
2- راه حس و علم يا راه طبيعت:
1- تشكيلات و نظامات
2- هدايت و راه‏يابى
3- حدوث و پيدايش عالم
4- راه عقل يا راه استدلال و فلسفه
براهين فلسفى در شكلهاى مختلف
برهان ارسطى يا ارسطويى (از راه حركت)
دو برهان از فارابى
جهان آفرينش آفريدگارى دارد
طرح صحيح مساله «خدا»
تمثيل
نسبت‏خدا به جهان
خدا رقيب طبيعت نيست
تطبيق و توضيح
بيان اول براى اثبات سرچشمه هستى (برهان صدرايى)
مقايسه برهان «آنسلم‏» و نقض آن
بيان دوم براى اثبات سرچشمه هستى (برهان سينوى)
جهان يك واحد است
نتيجه
تنبيه و تذكر
ما خدا را چگونه تصور مى‏كنيم؟
نارسايى انديشه در ادراك خدا
با تركيب مفاهيم انتزاعى، خدا را تصور مى‏كنيم
نتيجه
خدا يكى است
قصور سلوك علمى در رفع نيازهاى خداشناسى
سلوك فلسفى و اثبات وحدت
برهان اول: وحدت عالم دليل بر وحدت مبدا عالم است
برهان دوم: نامحدود بودن ذات بارى
برهان سوم: برهان تمانع
برهان چهارم: برهان فرجه
برهان پنجم: وحى انبياء
اشكال
پاسخ
خداى هستى همه كمالات هستى را دارد
آيا انديشه بشرى راه به شناخت صفات خدا دارد؟
دو راه براى شناخت صفات خدا:
1- خود ذات خدا دليل بر صفات اوست
2- مخلوقات آئينه صفات خالق هستند:
الف: راه فلسفى
ب: راه كلامى
نتيجه بحث صفات:
1- صفات وجودى براى خدا ثابت است
2- صفات عدمى از خدا مسلوب است
3- صفات خدا عين ذات است
اشكال
پاسخ
اشاره
آفرينش جهان
مساله حدوث و قدم عالم
اشكال
پاسخ
خلاصه
كثرت وترتيب قياسى اجزاى جهان
عالم طبيعت (ناسوت)
عالم الوهيت (لاهوت)
عالم عقل يا عقول (جبروت)
عالم ملكوت
نتيجه اين بيان
قضا و قدر
اصولى چند
معنى «قضا و قدر»
آيا قضا و قدر قابل تغيير است؟
نتيجه
خير و شر، و سعادت و شقاوت
اشكال
پاسخ
اشكال
پاسخ
پايان جهان
مسائلى كه در اين مقاله به ثبوت پيوسته است