آيات و سورههاى قرآن كريم به دو بخش مكى و مدنى تقسيم گرديدهاند. دليل اين تقسيم فوايد و ثمراتى بوده كه بر آن مترتب مىشده است. اينك به برخى از آنها اشاره مىكنيم:
1. شناختسير دعوت و رسالت پيامبر و نحوه تبيين و تشريع احكام و قوانين در قرآن.
2. فوايدى كه از جهت تقييد و يا تخصيص مطلقات و عمومات قرآنى با شناخت تقديم و تاخير آيات و سورهها و نيز احيانا تشخيص آيات ناسخ از منسوخ حاصل مىشود.
3. آگاهى بر يكى از ابعاد اعجاز قرآن و تحريفناپذيرى آن، كه از راه تامل و تدبر در سورههاى مكى و مدنى به دست مىآيد. توضيح اين كه، سورههاى مكى غالبا سورههايى كوچك و با آياتى كوتاه و موزونند، به خلاف سورههاى مدنى. اين ويژگىها در آغاز نزول قرآن از طرفى اعجاز قرآن در ناحيه تحدى و از سوى ديگر تحريفناپذيرى آن را به جهتسهولت در فراگيرى و حفظ نمايان مىسازد.
اين فوايد سبب گشته است تا بسيارى تاكيد نمايند كه ورود در تفسير و فهم آيات قرآن بدون اطلاع از سورههاى مكى و مدنى امكانپذير نيست.
در تفكيك آيات و سورههاى مكى از مدنى، سه معيار و ضابطه ذكر شده است:
1 . ضابطه زمانى. 2 . ضابطه مكانى. 3 . ضابطه خطابى.
1. ضابطه زمانى: در اين معيار، هجرت پيامبراكرم6 ملاك قرار گرفته است. هرآيه و سورهاى كه قبلاز هجرت و يا در اثناى هجرت قبل از رسيدن بهمدينه نازلشده باشد، مكى و آنچه پساز هجرتنازل گرديده - اگرچه در مكه نازل شدهباشد - مدنى است.
2. ضابطه مكانى: در اين معيار، مكان نزول آيه تعيينكننده مكى يا مدنى بودن آن است. هرچه در مكه و اطراف آن نازل شده باشد، مكى و هرچه در مدينه و اطراف آن نازل شده باشد، مدنى است. بر اين اساس آيات و سورى كه نه در مكه و نه در مدينه نازل شده باشند، نه مكىاند و نه مدنى.
3. ضابطه خطابى: آيات و سورى كه خطاب به مردم مكه است; يعنى در آنها خطاب يا ايها الناس به كار رفته مكى، و آيات و سورى كه خطاب به مردم مدينه است، يعنى در آنها خطاب يا ايها الذين آمنوا به كار رفته مدنى هستند (ابن مسعود).
مشهور در ميان مفسران، انتخاب ضابطه اول در تفكيك بين سورههاى مكى و مدنى است (1) .
جعبرى گفته است:
براى شناخت مكى و مدنى دو روش وجود دارد: سماعى و قياسى. سماعى، همان است كه نزول هر سوره در مكه يا مدينه به مانقل شده باشد.
در روش قياسى هر سورهاى كه در آن فقط «يا ايها الناس» يا «كلا» يا اول آن حروف مقطعه باشد (به استثناى بقره و آل عمران) يا قصه حضرت آدم و ابليس (غير از بقره) و يا قصص انبيا و امتهاى گذشته در آن آمده باشد، مكى است و هر سورهاى كه در آن فريضه يا حدى باشد مدنى است (2) .
به طور كلى با تدبر در محتواى آيات و سورههاى قرآن و مقايسه ميان آيات، مىتوان براى هريك از آيات و سورههاى مكى يا مدنى، ويژگىهايى را برشمرد. اين ويژگىها گرچه نمىتوانند كليت داشته باشند، اما راهنماى خوبى براى تشخيص مكى و مدنى بودن آيهها و سورهها هستند.
ويژگىهايى كه غالبا در سورههاى مكى وجود دارند، عبارتند از:
1. دعوت به اصول عقايد; مثل ايمان به خدا و روز قيامت و تصوير نمودن صحنههاى حساب و حالات بهشتيان و دوزخيان.
2. كوچكى سورهها و كوتاهى و موزون بودن آيهها و ايجاز در خطابات.
3. مجادله با مشركان و ابطال عقايد آنها.
4. كثرت قسم به خداوند، روز قيامت، قرآن و جز اينها. در سورههاى مكى نزديك به سى سوگند وجود دارد; در حالى كه در سورههاى مدنى تنها در دو مورد ادات قسم به كار رفته است: فلا وربك لا يؤمنون حتى يحكموك فيما شجر بينهم (3) ;ولى چنين نيست به پروردگارت قسم، كه ايمان نمىآورند، مگر آنكه تو را در مورد آنچه ميان آنان مايه اختلاف است داور گردانند بلى وربى لتبعثن ثم لتنبؤن بما عملتم (4) ; آرى سوگند به پروردگارم، حتما برانگيخته خواهيد شد، سپس شما را به آنچه كردهايد واقف خواهند ساخت;
5. كثرت قصص انبيا و امتهاى پيشين و داستان حضرت آدم و ابليس.
6. كثرت استعمال «يا ايها الناس» و قلت استعمال «يا ايها الذين آمنوا» (5) .
در اين مورد برخى به طور كلى گفتهاند: هر سورهاى كه در آن «يا ايها الناس» باشد، مكى است. ولى چنين نيست; زيرا سوره بقره با اين كه مدنى است در آيه 21 و 168 خطاب «يا ايها الناس» وجود دارد و همين طور در آيه اول سوره نساء كه مدنى است «يا ايها الناس» است.
ابنحصار گفته است: «همه متفقند كه سوره «حج» مكى است، ولى در آيه 77 از اين سوره خطاب «يا ايها الذين آمنوا اركعوا و اسجدوا...» وجود دارد» (6) .
7. آيهها و سورههاى مكى پرحرارت، تند و با شدت لحنند و تجانس صوتى در آيات وجود دارد.
8. دعوت به ارزشهاى دينى و اخلاق متعالى; نظير محبت، اخلاص، احترام به غير، اكرام به همسايه، نيكى به والدين و مبارزه با عادات زشت اخلاقى، مانند قتل و خونريزى و خوردن مال يتيم و....
ضمنا هر سورهاى كه حروف مقطعه در آغاز آن باشد - به جز بقره و آلعمران - مكى است.
ويژگىهايى كه غالبا در سورههاى مدنى وجود دارد، بدين قرار است:
1. طولانى بودن سورهها و آيات.
2. مجادله با اهل كتاب.
3. رويارويى با منافقان.
4. كثرت ذكر جهاد و اذن به جهاد و احكام آن.
5. تشريح احكام حدود، فرايض، حقوق، ارث، قوانين سياسى و اقتصادى و معاهدات.
6. تفصيل ادله و براهين بر حقايق دينى (7) .
در پايان اين فصل به پيروى از ساير كتب علوم قرآنى كه اسامى سور مكى و مدنى را به ترتيب نزول فهرست مىكنند، نظرى اجمالى بر اين سورهها خواهيم داشت. دوروايت ابن عباس و جابر بن زيد، كه سيوطى و ديگران آنها را در ترتيب نزول سور ملاك قرار دادهاند، معمولا مورد استناد قرار مىگيرند; ولى بعضى معتقدند:
اين روايات به هيچ وجه قابل اعتماد نيست; زيرا روشن نيست كه ابنعباس اين ترتيب را از خود پيامبر اكرم6 فراگرفته يا از كسانى ديگر، كه معلوم نيست چه كسانى بودهاند، يا از راه اجتهاد و نظر خود، كه فقط براى خودش حجيت دارد. از نظر ارزش تاريخى نيز، ابن عباس جز زمان ناچيزى از حيات پيامبر را درك نكرده و بديهى است كه در نزول اين همه سورههاى قرآن حاضر و شاهد نبوده و اگر ترتيب او اجتهادى نباشد از ديگران شنيده كه خبر بىمدرك است و حجيت ندارد. بنابراين تنها راه تشخيص ترتيب سورههاى قرآنى و مكى يا مدنى بودن آنها، تدبر در مضامين آنها و تطبيق آن با اوضاع و احوال پيش از هجرت و پس از هجرت مىباشد. چنان كه مضامين سورههاى انسان و عاديات و مطففين به مدنى بودن آنها گواهى مىدهد; در حالى كه در اين روايات آنها را جزو سور مكى قرار دادهاند (8) .
سيوطى روايت ابن عباس در ترتيب سورههاى مكى و مدنى را در الاتقان، (ج1، ص31 -32) ذكر نموده است; در اين روايتسوره «فاتحةالكتاب» ذكر نشده است. اما در روايتى كه از جابر (ص81) نقلمىكند، سوره فاتحه پنجمين سوره در ترتيب نزول سورههاى مكى است. براساس اين روايات تعداد سورههاى مكى 86 سوره، ورقم سورههاى مدنى، 28 است.
البته در مورد بعضى از سورههاى قرآن كريم در مكى يا مدنى بودن آنها اختلاف نظر وجود دارد كه به جهت پرهيز از طولانى شدن بحث، از آن صرفنظر مىكنيم.
ما به تبعيت از التمهيد كه سوره «فاتحةالكتاب» را در ترتيب روايت ابن عباس قرارداده، جدول سورهها را تنظيم كردهايم. در اين ترتيب آغاز هر سوره مورد نظر است. بنابراين اگر چند آيه از آغاز يك سوره نازل شده باشد، بعد سورهاى ديگر نازل و سپس آيات سوره نخست، تكميل شود، در ترتيب نزول، سوره اول بر سوره دوم مقدم مىشود.
جدول ترتيب نزول سورههاى مكى (86 سوره)
ترتيب نزول - ترتيب مصحف - نام سوره
1 - 96 - العلق
2 - 98 - القلم
3 - 73 - المزمل
4 - 74 - المدثر
5 - 1 - الفاتحة
6 - 111 - المسد
7 - 81 - التكوير
8 - 87 - الاعلى
9 - 92 - الليل
10 - 89 - الفجر
11 - 93 - الضحى
12 - 94 - الانشراح
13 - 103 - العصر
14 - 100 - العاديات
15 - 108 - الكوثر
16 - 102 - التكاثر
17 - 107 - الماعون
18 - 109 - الكافرون
19 - 105 - الفيل
20 - 113 - الفلق
21 - 114 - الناس
22 - 112 - التوحيد
23 - 53 - النجم
24 - 80 - عبس
25 - 97 - القدر
26 - 91 - الشمس
27 - 85 - البروج
28 - 95 - التين
29 - 106 - قريش
30 - 101 - القارعة
31 - 75 - القيامة
32 - 104 - الهمزة
33 - 77 - المرسلات
34 - 50 - ق
35 - 90 - البلد
36 - 86 - الطارق
37 - 54 - القمر
38 - 38 - ص
39 - 7 - الاعراف
40 - 72 - الجن
41 - 36 - يس
42 - 25 - الفرقان
43 - 35 - فاطر
44 - 19 - مريم
45 - 20 - طه
46 - 56 - الواقعة
47 - 26 - الشعراء
48 - 27 - النمل
49 - 28 - القصص
50 - 17 - الاسراء
51 - 10 - يونس
52 - 11 - هود
53 - 12 - يوسف
54 - 15 - الحجر
55 - 6 - الانعام
56 - 37 - الصافات
57 - 31 - لقمان
58 - 34 - سبا
59 - 39 - الزمر
60 - 40 - غافر
61 - 41 - فصلت
62 - 42 - الشورى
63 - 43 - الزخرف
64 - 44 - الدخان
65 - 45 - الجاثية
66 - 46 - الاحقاف
67 - 51 - الذاريات
68 - 88 - الغاشية
69 - 18 - الكهف
70 - 16 - النحل
71 - 71 - نوح
72 - 14 - ابراهيم
73 - 21 - الانبياء
74 - 23 - المؤمنون
75 - 32 - السجدة
76 - 52 - الطور
77 - 67 - الملك
78 - 69 - الحاقة
79 - 70 - المعارج
80 - 78 - النبا
81 - 79 - النازعات
82 - 82 - الانفطار
83 - 84 - الانشقاق
84 - 20 - الروم
85 - 29 - العنكبوت
86 - 83 - المطففين
87 - 2 - البقرة
88 - 8 - الانفال
89 - 3 - آل عمران
90 - 33 - الاحزاب
91 - 60 - الممتحنة
92 - 4 - النساء
93 - 99 - الزلزال
94 - 57 - الحديد
95 - 47 - محمد(ص)
96 - 13 - الرعد
97 - 55 - الرحمن
98 - 76 - الانسان
99 - 65 - الطلاق
100 - 98 - البينة
101 - 59 - الحشر
102 - 110 - النصر
103 - 24 - النور
104 - 22 - الحج
105 - 63 - المنافقون
106 - 58 - المجادلة
107 - 49 - الحجرات
108 - 66 - التحريم
109 - 62 - الجمعة
110 - 64 - التغابن
111 - 61 - الصف
112 - 48 - الفتح
113 - 5 - المائدة
114 - 9 - براءة
آيا در سورههاى مكى، آيات مدنى و يا در سورههاى مدنى، آيات مكى وجود دارد؟ بسيارى به اين سؤال پاسخ مثبت دادهاند. سيوطى در بيانى مفصل، استثنائات آيات در سورههاى مكى و مدنى را ذكر كردهاست; مثلا گفته است: «در سوره بقره كه مدنى است، دو آيه استثناست، كه آيات 109 (فاعفوا واصفحوا) و 272 (ليس عليك هديهم) است و....» (9)
التمهيد همين موارد را به تفصيل ذكر نموده ولى وجود استثنا را، چه در سورههاى مكى و چه در سورههاى مدنى، رد كرده است (10) .
در فرهنگ آمارى كلمات قرآن كريم، آيات مستثنيات براساس تفسير كشاف زمخشرى كه با تنوير المقياس من تفسير ابن عباس و تاريخ القرآن، از ابوعبدالله زنجانى و المعجم المفهرس نيز هماهنگى دارد، در دو جدول توزيع كلمات مدنى در سورههاى مكى به تفكيك سوره و آيه و توزيع كلمات مكى در سورههاى مدنى به تفكيك سوره و آيه آورده شده و نتيجه بررسى آمارى آن در جدول صفحه بعد نشان داده شده است (11) .
تعداد سورههاى قرآن: 114
سورههاى مكى: 86
سورههاى مدنى: 28
تعداد آيات قرآن: 6236
آيات مكى: 4468
آيات مدنى: 1768
تعداد كلمات قرآن كريم: 77807
كلمات مكى: 45653
كلمات مدنى: 32154
تعداد سورهها، آيات و كلمات قرآن كريم به تفكيك مكى و مدنى
نوع سوره - تعداد سورهها - تعداد آيات - مدنى - مكى - تعداد كلمات - مكى - مدنى
مكى - 51 - 1683 - 1683 11492 - 11492-
مدنى - 26 - 1419 1419 - 26412 26412
مكى با آيات مدنى - 35 - 2930 - 2776 - 154 - 36154 - 34013 - 2142
مدنى با آيات مكى - 2 - 204 - 9 - 195 - 3748 - 148 - 3600
جمع - 114 - 6236 - 4468 - 1768 - 77807 - 45653 - 32154
به موجب اين آمار، 4468 آيه مكى با 45653 كلمه و 1768 آيه مدنى با 32154 كلمه در قرآن مجيد وجود دارد; يعنى 6/71% آيات مكى و 4/28% آن مدنى است. اين نسبتها براى كلمات به ترتيب 7/58% (حدود سه پنجم) و 3/41% (حدود دو پنجم) است.
1. آيات و سورههاى قرآن كريم به دو گروه مكى و مدنى تقسيم شدهاند.
2. آيهها و سورههايى كه قبل از هجرت نازل شدهاند، مكى و آنها كه پس از هجرت نازل شدهاند مدنىاند.
3. ويژگىهاى غالبى سورههاى مكى عبارتند از: دعوت به اصول عقايد، اخلاق متعالى، سخن از قيامت و بهشت و دوزخ، مجادله با مشركان، كثرت وجود قسم، قصص انبيا، كوچكى سورهها، كوتاهى و موزون بودن آيات و ايجاز در خطابات.
4. ويژگىهاى غالبى سورههاى مدنى عبارتند از: مجادله با اهل كتاب، رويارويى با منافقين، ذكر جهاد و احكام آن، تشريح احكام حدود، واجبات، حقوق، ارث، قوانين سياسى و اقتصادى و معاهدات و طولانى بودن آيهها و سورهها.
5. قرآن داراى 86 سوره مكى و 28 سوره مدنى است.
1. به چه دليل قرآن داراى دو نوع نزول (دفعى و تدريجى) است؟
2. نظريه التمهيد را در مورد نزول قرآن ذكر و نقد كنيد.
3. اسباب نزول به چه معناست؟ اعتبار روايات آن به چه ميزان است؟
4. آيه و سوره را تعريف كنيد.
5. چرا قرآن به سورههاى گوناگون تقسيم شده است؟
6. سبع طوال و مئون چه سورههايى هستند؟
7. عدد سورهها، آيات و كلمات قرآن را ذكر كنيد.
1. آيا كتب آسمانى ديگر نظير تورات و انجيل نيز دو نوع نزول داشتهاند؟ توضيح دهيد (12) .
2. سه آيه از قرآن را كه داراى شان نزولند بيان كنيد.
3. چند سوره ديگر از قرآن كه هدف خاصى را تعقيب مىنمايند، ذكر كنيد.
4. راجع به اسباب نزول آيات شراب و ترتيب اين آيات، تحقيقى ارائه دهيد.
5. چرا حجم آيهها و سورههاى مكى بيش از آيهها و سورههاى مدنى است؟
پىنوشتها
1. الاتقان، ج1، ص26.
2. ر.ك: همان، ص53 و 54.
3. نساء (4) آيه 65.
4. تغابن (64) آيه 7.
5. موجز علوم القرآن، ص143.
6. الاتقان، ج1، ص52 و 53.
7. موجز علوم القرآن، ص144.
8. قرآن در اسلام، ص186 و 187.
9. الاتقان، ج1، ص43-52.
10. التمهيد فى علوم القرآن، ج1، ص137-203.
11. فرهنگ آمارى كلمات قرآن كريم، ج1، ص36 و 37.
12. ر.ك: الاتقان، ج1، نوع 16.