كتاب: سيره معصومان، ج 5، ص 233
نويسنده: سيد محسن امين
ترجمه: على حجتى كرمانى
زندگى ابو الحسن على الهادى ابن محمد الجواد ابن على الرضا ابن موسى الكاظم ابن جعفر الصادق بن محمد الباقر بن على زين العابدين بن الحسين بن على بن ابى طالب عليهم السلام
شيخ در مصباح مىنويسد: روايتشده است كه حضرت ابو الحسن على بن محمد عسكرى (ع) در روز 27 ذى حجه به دنيا آمد. سپس وى مىگويد: ابن عياش گفته است: ميلاد ابو الحسن ثالث روز دوم رجب بوده است. همچنين وى تولد آن حضرت را روز پنجم هم ذكر كرده است. شيخ گويد: ابراهيم بن هاشم قمى گفته است: ابو الحسن عسكرى (ع) در روز سه شنبه سيزدهم رجب از سال 214 هجرى ديده به دنيا گشود».
كلينى در كافى نويسد: آن حضرت در نيمه ذى حجه از سال 212 به دنيا آمد. البته برخى نيز روايت كردهاند كه تولد آن حضرت در ماه رجب و در سال 214 بوده است. در كشف الغمة نيز گفته شده است كه آن حضرت در روز جمعه پا به دنيا گذارد.
شيخ مفيد گويد: «محل تولد آن حضرت در صريا، يكى از قراى مدينه بود».
نگارنده: در بسيارى از نسخ جاى ولادت آن حضرت را همين قريه و با همين املا نوشتهاند و در برخى از نسخ ضبط آن به صورت«صربا»بوده است. البته نام چنين محلى نه در معجم البلدان و نه در هيچ يك از كتب لغت ذكر نشده است. تنها ابن شهر آشوب در مناقب، در بخش الجلاء و الشفاء، گفته است: صريا قريهاى است كه موسى بن جعفر آن را به فاصله سه ميلى از شهر مدينه بنا كرده است.
امام هادى (ع) به قولى در بيست و پنجم جمادى الاخره و به قول ديگر، در سوم رجب و به ديگر قول در روز دوشنبه بيست و هفتم جمادى الاخره در نيمه روز و در سال 254 هجرى، در شهر سامراء ديده از جهان فروبست. آن حضرت در روزگار خلافت معتز وفات يافت و بنابراين، عمر آن حضرت اندكى كمتر از چهل سال يا 41 سال و شش و يا هفت ماه بوده است. از اين مدت، شش سال و پنج ماه با پدرش و 33 سال و چند ماه، به قولى نه ماه، پس از وى زيسته كه اين مدت را دوران امامت و خلافت آن حضرت محسوب كردهاند. آن امام (ع) دنباله خلافت معتصم و سپس خلافت واثق و متوكل و منتصر و مستعين و معتز را درك كرد و در پايان حكومت معتمد، به شهادت رسيد.
مدت اقامت آن حضرت در سر من راى، بيستسال و چند ماه بود و پس از وفات، در خانهاش واقع در سر من راى به خاك سپرده شد.
مادر آن حضرت كنيزى بود به نام سمانه مغربيه. و در مناقب است كه مادرش معروف به سيده ام الفضل بود.
كنيه وى ابو الحسن بود. برخى نيز وى را ابو الحسن ثالث مىخواندند.
ابن طلحه گويد: القاب آن حضرت عبارت بودند از: ناصح، متوكل، فتاح، نقى، مرتضى و مشهورترين القاب وى متوكل بود. اما آن حضرت اين لقب را مخفى مىكرد و به اصحابش مىفرمود از ياد كردن وى با اين لقب بپرهيزند. زيرا متوكل، لقب خليفه عباسى بود.
نگارنده: همچنين آن حضرت به دو لقب هادى و نقى نيز شهرت داشت.
در مناقب در اين باره آمده است: القاب آن حضرت عبارت بودند از: نجيب، مرتضى، هادى، نقى، عالم، فقيه، امين، مؤتمن، طيب و عسكرى. وى معروف به عسكرى بود و خود و فرزند بزرگوارش به عسكريين معروفيت دارند. شيخ صدوق در علل الشرايع و معانى الاخبار گويد: از استادان خود رضى الله عنهم، شنيدم كه مىگفتند: محلهاى كه على بن محمد و حسن بن على عليهما السلام در آن در سر من راى ساكن بودند، عسكر ناميده مىشد از اين رو به هر يك از اين دو امام عسكرى گفته مىشود».
در نساب سمعانى است كه عسكرى منسوب به عسكر در سر من راى است. سر من راى را معتصم بنا نهاد. بدين ترتيب كه چون شمار سپاهيانش بسيار شد و بغداد براى آنها تنگ بود و مردم مورد آزار و اذيت قرار مىگرفتند، همراه با سپاهيانش بدين موضع نقل مكان كرد و در آنجا كاخى زيبا ساخت و آن را سر من راى ناميد كه بدان سامرة و سامرا گفته مىشود. و از آنجا كه پادگان نظامى معتصم در اين شهر جاى گير شد، آن را عسكر نيز مىخوانند. تاريخ اين واقعه در سال 221 هجرى بوده است.
گفته سمعانى حاكى از آن است كه عسكر نامى بوده كه بر تمام سامرا اطلاق مىشده است.
بنا بر قولى گفتهاند نقش انگشترى آن حضرت عبارت: «حفظ العهود من اخلاق المعبود»بوده است. همچنين طبق قولى ديگر نقش انگشترى وى عبارت: «الله ربى و هو عصمتى من خلقه»و مطابق نظر برخى ديگر عبارت: «من عصى هواه بلغ مناه»بوده است.
آن حضرت چهار پسر به نامهاى: ابو محمد حسن، حسين، محمد و جعفر داشت. از اين ميان حسن (ع) پس از وى به امامت رسيد و حسين و محمد در زمان حيات آن امام از دنيا رفتند و جعفر نيز همان كسى است كه بعد از وفات برادرش، امام عسكرى (ع) ، ادعاى امامت كرد و به جعفر كذاب شهرت يافت. همچنين يك دختر از آن حضرت بر جاى ماند كه نامش عايشه يا عليه بود.
دانشنامه امام هادی علیه السلام