نخستین بنای مضجع متبرک امام رضا علیه السلام، همان بقعه هارون الرشید بوده  که توسط مأمون عباسی بنا گردیده بود. از این تاریخ تا زمان دیلمیان، نشانه ای از تجدید یا مرمت حرم در دست نیست. از آغاز پیدایش حرم مطهر رضوی تا کنون در طول قرنها تعداد 25 بنای سرپوشیده به نام رواق، 9 فضای باز به نام صحن و 6 مدخل ورودی به نام بست در اطراف مضجع شریف رضوی ساخته شده است.

اولین سنگ مضجع منوّر امام علیه السلام، که هم اکنون در موزه مرکزی آستان قدس رضوی نگهداری می شود، سنگ مرمری است که با توجه به تاریخ حک شده بر روی آن در سال 516 ه.ق بر مرقد منور رضوی نصب شده است.

بارگاه منوّر امام رضا (ع) در طول تاریخ، بارها مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است.

«سبکتکین» [1] ، حرم مطهر را ویران و زیارت آن را ممنوع کرد. پس از آن، «عمید الدوله فایق» در تکمیل بقعه و آبادانی «مشهد» کوشید. در سال 400 هجری قمری، به دستور «سلطان محمود غزنوی» بنای بقعه بار دیگر بر روی بازمانده دیوارهای گلین با آجر برپا گردیده و مناره ای نیز بدان افزوده شد.

بنای بقعه منوره که پس از حمله غزها آسیب دیده بود در زمان سلطان سنجر سلجوقی [2] مرمت و گنبدی بر آن ساخته شد.

 در دوره خوارزمشاهیان [3] ، کتیبه کاشی خشتی بسیار زیبایی به خط ثلث برجسته بر روی دیوار دو طرف در ورودی حرم – از جانب رواق دارالحفاظ – نصب شد که بر روی آن، نام و نسب حضرت رضا علیه السلام تا حضرت امیرالمومنین علیه السلام ذکر شده است. چند کتیبه و سه محراب دیگر نیز مربوط به این دوره، در مجموعه ابنیه متبرکه موجود است.

در سال 618 هـ ق ، به هنگام حمله «تولی» پسر «چنگیز» بقعه مبارکه رضوی دچار ویرانی شد، اما به انهدام کامل نینجامید. از آن تاریخ تا حدود یک قرن بعد، اطلاع مستندی که حاکی از مرمت حرم باشد، در دست نیست. تا آنکه نخست «غازان خان» و سپس «سلطان محمد خدابنده الجایتو» ضمن تعمیر، در تزئین و آبادانی روضه رضوی کوشیدند.

در دوره تیموری، در زمان «شاهرخ» و همسرش «گوهرشاد» آستان قدس توسعه چشم گیری پیدا کرد. در این دوره [4] نخستین مسجد جامع شهر مشهد به نام مسجد گوهرشاد، در سمت قبله حرم مطهر برپا شد. سپس، بنای دارالحفاظ بین حرم و مسجد فوق الذکر، دارالسیاده،  در مغرب دارالحفاظ و سرانجام «تحویل خانه» یا خزانه، در مشرق دارالحفاظ برپا شد. در پیرامون مجموعه نیز در عهد شاهرخ، سه مدرسه به نام های «مدرسه پریزاد» ، «مدرسه بالاسر» و "مدرسه دودر» ساخته شد.

در زمان «سلطان حسین بایقرا» [5] صحن کهنه و اساس ایوان طلا به وجود آمد، که صحن مزبور در زمان «شاه عباس اول» وسعت یافت و در دوره صفویه نیز اقدامات ارزنده ای بر روی آن صورت گرفت.        

در دوره «نادرشاه افشار» ، ایوان طلای صحن عتیق و مناره بالایآن تعمیر و طلاکاری گردید.

در طول دوره قاجار نیز تحوّلاتی در مجموعه ابنیه متبرکه حرم صورت گرفته است، از جمله : ساختمان صحن جدید که در دوره «فتحعلی شاه قاجار» آغاز و در زمان «ناصر الدین شاه» به پایان رسید و طلاکاری ایوان آن نیز صورت گرفت.

در سال 1330 هـ ق ارتش روسیه صدمات زیادی به مجموعه ابنیه وارد ساخت که پس از چندی توسط «حسین میرزا نیر الدوله» والی خراسان، تعمیر گردید.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی روند احداث فضاهای زیارتی، فرهنگی و خدماتی به سرعت افزایش یافته است به گونه ای که طی سالهای اخیر حجم عملیات اجرایی بالغ بر پنج برابر بناهای قبل از پیروزی انقلاب اسلامی می‌باشد. زیربنای اماکن در طول 12 قرن حدود 12 هکتار بود، در صورتی که از پیروزی انقلاب اسلامی تا کنون به 60 هکتار رسیده است. [6]

در این نمایه، دو نمایه ی فرعی و 43 مقاله برای آشنایی با تاریخچه اماکن مربوط به امام رضا علیه السلام، ارائه گردیده است.