[شمار تقریبی و مساکن یهود در مدینه]

اگر بخواهیم آماری از بنی قینقاع ارائه دهیم، باید بگوییم که تعداد مردان بالغ بنی قینقاع به حدود هفتصد مرد میرسید.1 به خاطر آگاهی نداشتن از تعداد زنان و کودکان آنان، اگر فرض کنیم که همه آنها ازدواج کرده و هفتصد زن و شوهر بودند و تعداد متوسط فرزندانشان تقریباً دو فرزند باشد، میتوان گفت که تعداد بنی قینقاع حدود دو هزار و هشتصد نفر بودهاست.

از بنی قریظه نیز آماری در دست نداریم، آنچه که از آمار مردان بالغ آنها گفته شده، حدود ششصد یا هفتصد نفر بودهاند2 و بیشتر از آن نیز گفتهاند، که به هشتصد الی نهصد نفر میرسیدهاند.3 این اختلاف ساده سبب میشود که بتوانیم میانگین آنها را هفتصد و پنجاه مرد در نظر بگیریم واقدی نیز این عدد را ذکر کرده است.4 مطابق روش قبلی ما در شناخت تعداد زنان و کودکان، تعداد تقریبی آنها به سه هزار نفر میرسیده است.

و امّا از آمار افراد بالغ بنی نضیر، که یکی از قبائل سه گانه بزرگ یهودی در مدینه بود، آگاهی نیافتیم مگر متنی که ابن حاج آورده و آمار تقریبی از تعداد زنان و کودکان بنی نضیر را ارائه میدهد و آن را وقتی که سخن از تبعید آنها به میان آورده، اینگونه بیان کرده است: «آنها به خیبر وبعد به شام و حیره رسیدند و کودکان و زنان و دیگران را با خود همراه داشتند که سیصد شتر بود.»5 و اینجاست که نتیجه میگیریم شمار آنها نیز در حدّ آمار بنی قینقاع یا بنی قریظه بوده است.

معروف است که بیرون راندن بنینضیر قبل از خندق خاتمه یافت که تعداد مسلمانان در آن زمان حدود سه هزار نفر بود.6 هنگامی که پیامبر بنی نضیر را محاصره کرد، عبداللهبن اُبیّ به آنها پیغام داد با دو هزار نفر از مردانش، داخل قلعههای بنی نضیر شده به آنها کمک و یاری خواهد کرد7 گویا عبدالله بن اُبیّ با این کار میخواست بین دو نیرو توازن ایجاد کند تا قدرت مسلمانانی که به سه هزار جنگجو میرسید تعدیل یابد.

از بقیه یهودیان، غیر از این که بیش از ده و اندی قبیله بودند، چیز دیگری نمیدانیم.8 خوب است این سخن را بر خود تحمیل نکنیم که اجتماعات یهود در یثرب در آن زمان، بیش از این تعداد بوده، صرفاً در وجود سه اجتماع قبیلهای بزرگ; بنی قینقاع، بنی نضیر و بنی قریظه پدیدار شده بودند، مگر این که بعید ندانیم که هدف آنان اظهار زیادی گروههایشان بوده است و این که خواستهاند خود را گروههای مختلف نشان دهند و فقط به بنی قریظه یا بنی قینقاع یا بنی نضیر که کارشان در مدینه در زمان پیامبر(صلی الله علیه وآله) خاتمه یافت خلاصه نمیشوند. آنچه به این سخن مهر تأیید میزند، ورود بسیاری از یهودیان در دین اسلام است که کاملا در اجتماع مدینه ذوب شدند و جزئی از نیرو و ترکیب آن شدند. به خصوص نباید بعید دانست که مخاطب پیمان نامه که پیامبر بعد از هجرتش نوشت و تعدادی از یهود را ذکر کرد، تعداد زیادی از عشیرههای منسوب به اوس و خزرج بودند که به همراه مؤمنان از امّت شمرده میشدند.9

یهود در منطقه خاصی از یثرب فرود نیامدند بلکه در آن شهر پراکنده شدند. سمهودی از ابن زباله درباره سکونت یهود در مدینه چنین نقل کرده که همه آنها در زهره بودند و زهره بزرگترین دهکده مدینه به شمار میرفت; از آن جمله بود بنی ثعلبه و اهل زهره، قبیلهای که فطیون پادشاهشان بود و قلعههایشان به هنگام پایین آمدن از حره، کنار راه عُریض قرار داشت.10 به همین شکل بیشتر یهود در یثرب، در مجتمع سیول، در یک مایلی زغابه فرود آمدند،11 جز یهود یثرب که از بین رفتند و کسی از آنها باقی نماند.12

بنی نضیر در وادی مذینب، در عالیه فرود آمدند و دارایی و ثروت به چنگ آوردند. آنها اوّلین کسانی بودند که در عالیه چاهها کندند و اموال به دست آوردند.13 گروهی از قبایل عرب نیز نزد آنها فرود آمدند و با آنها بودند. آنها نیز اموالی به دست آوردند و در قلعهها و منازل ساکن شدند.14

آنچه که سمهودی از بنای قلعهها و منازل در میان بنی نضیر ذکر کرده، همانا بعد از فرود آمدن قبایلی از عرب بر آنها بود که آن عمارت و ساختمان سازی تأییدی است بر عرببودنشان.15 به خصوص که تعداد بسیاری از قبایل عربی که بر بنینضیر فرود آمدند، قبایل کوچکی از یمن بودند; مانند «بنی جذماء» که «بنی جذمی» نیز گفتهاند.16 و مانند «بنی انیف» و «مرید» از قبیله بلی و بنیمعاویةبن حارث بن بهثةبن سلیم از قیس عیلان،17 و بنیناغصه.18 بعید نیست که آنان عربهای مهاجر از یمن باشند که اسلوب معماری خود را با خود به یثرب آوردند یا از آن اسلوب کلّی پیروی میکردند.

سپس میافزاید: عمالقه، پیش از آمدن یهود به شهر یثرب، از اوّلین کسانی بودند که در مدینه زراعت کردند و نخل فراهم ساختند و خانهها و قلعهها ساختند.19 این بدان معناست که عرب در مدینه پیش از آن که یهودیان به شهرشان بیایند، با ساختن خانه و قلعه آشنایی داشتند. بنابراین، نظر گروهی که در تلاشند تا ساختمان سازی و قلعه سازی در مدینه را به یهودیان نسبت دهند، درست نیست.

این گروه مدعی هستند که آن مناطق پیش از آمدن یهودیان، توسط ساکنان عرب مسکونی نشده بود. زیرا آنها به مکانی آمده، سپس به مناطق دیگر کوچ میکردند.20

منطقه عالیه با سکونت عرب و یهود پر از جمعیت شد و از سمت غرب و جنوب غربی به طرف قُبا توسعه یافت. گفتهاند که بعضی از گروههای قبا، بنی قصیص و بنی ناغصه بودند که به همراه بنو انیف قبل از آمدن اوس و خزرج، در آنجا بودند.21 بنی قریظه در خانههاشان در درّه مهزور ساکن شدند22 که برادرانشان بنی هدل و بنی عمرو هم با آنها بودند.23 بنی زعورا کنار مشربه امّ ابراهیم فرود آمدند و قلعهشان نیز در کنار آن واقع بود.24 اما منازل بنی قینقاع، که از بنی زیدلات بودند، کنار انتهای پل بطحان در یک مایلی عالیه بود. در آنجا بازاری از بازارهای مدینه قرار داشت. آنها در کنار پایان پل، در سمت راست کسی که

از روی پل به عالیه میرود، ساکن شدند25 و خانههایشان تا قبا امتداد داشت.26

همچنین گروهی از یهود در نواحی شوط و عنابس و والج و زباله تا عین فاطمه ساکن شدند.27 اهل شوط قلعهای بیمگس داشتند که به آن «شرعبی» میگفتند. این قلعه بعدها از آنِ بنی جشم بن حارث بن خزرج اصفر، برادران بنی عبدالأشهل شد.28 اهل والج نیز قلعهای در یک مایلی قنات داشتند.29

یهودیان صاحب ثروت و مقام بودند که برای سکونت خود مناطقی از مدینه را آباد کردند، و این زمانی بود که هنوز روح برتری جویی و تکبّر بر همپیمانان عرب و مجاور خود در آنها وجود نیامده بود.30 اوس و خزرج اقدام به خوار کردن یهود نمودند و بعد از این که مرکز خودشان را در مدینه تقویت کردند و با عموزادههایشان در شام به عنوان تکیهگاهی علیه نیروی یهود ارتباط پیدا کردند، قوّت آنها را شکستند.31 به همین سبب مالک بن عجلان بعد از آن که فطیون پادشاه یهود کشته شد، به تنهایی برای دادخواهی به شام رفت.32 به نظر میرسد که این حادثه نزدیک هجرت اتفاق افتاده باشد; زیرا یکی از حاضران در جنگ بدر، فرزند مالک بن عجلان بود.33

غساسنه شام به سرعت، یاری رساندن به اوس و خزرج را پذیرفتند و نیرویی به فرماندهی ابوجبیله به یثرب فرستادند.34 سپاهیان در دامنه کوه احد فرود آمدند و به مقابله با یهود اقدام کردند و سیصدوپنجاه مرد مقاوم از آنها را کشتند.35

[پیمانهای یهود مدینه]

و اینجا بود که ضعف و سستی بر رؤسای یهود چیره شد تا آنجا که نفوذشان از بین رفت و در نتیجه همپیمان اوس و خزرج شدند.36 یهودیان پس از آن که از به کار بردن زور علیه اوس و خزرج ناامید شدند، تصیمیم گرفتند میان آن دو طایفه، حیلهگری و دسیسه چینی کنند و هرچه خواستند کردند. پس جنگهای زیادی میان اوس و خزرج در گرفت که هر دو را ضعیف کرد.37 تا زمان جنگ بعاث که پنج سال قبل از هجرت بود،38 تمام نیروی اوس و خزرج فرسوده شد و آنها ناگزیر متمایل به صلح گردیدند.39

این صلح بر وحشت یهودیان افزود و بی درنگ دست به کار شدند تا آنها را از ایمان خود به ظهور پیامبری در آینده آگاه کنند اما هیچگاه تصوّر نمیکردند که اوس و خزرج، پیش از آنان، از آن پیامبر پیروی کنند! آنها دارای کتاب (آسمانی) بودند و به اوس و خزرج وعده میدادند که به زودی از آن پیامبر، تبعیت خواهند کرد و به کمک او بر اوسیان و خزرجیان پیروز خواهند شد.40 اما ماجرا به عکس شد و اوس و خزرج در یاری پیامبر(صلی الله علیه وآله) و اطاعت از آن حضرت، بر یهود پیشی گرفتند و این امر یهود را واداشت تا از ایمان به پیامبر و یاریش خودداری کنند. میان یهود افرادی بودند که به محمد(صلی الله علیه وآله)ایمان آوردند، ایمانی راستین که مصالح دنیایی یا شخصی آنان را به تردید نینداخت; مانند یامین بن یامین،41 میمون بن یامین کاهن،42 عبدالله بن سلام که کاهنی آگاه بود43 و از روی ایمان و اعتقاد به دین اسلام گروید. در داستان مسلمان شدن او، تصویری دقیق از تفکر یهودی وجود دارد; چون هجرت پیامبر(صلی الله علیه وآله)با شکل گیری اخلاقیات و تجارتشان با عقاید و ایمانشان در راه مصالح شخصی و دنیوی همزمان شد. اینک متنی را، که برگرفته از نوشتههای مورخان مسلمان است، دراین باره میآوریم:

«نقل شده که عبدالله بن سلام گفت: چون خبر آمدن پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) را شنیدم و از صفت و اسم و شکل ظاهریش آگاه شدم و زمانش را که منتظر دیدنش بودیم، شناختم، در قبا خوشحال به انتظار نشستم، اما سکوت اختیار کرده بودم تا این که پیامبرخدا(صلی الله علیه وآله) به مدینه آمد. چون این خبر راشنیدم تکبیر گفتم. عمهام که تکبیر مرا شنید گفت: اگر خبری درباره موسی بن عمران میشنیدی چیزی بر آن نمیافزودی. عبدالله ادامه میدهد که به او گفتم: عمه! سوگند به خدا که او برادر موسی ابن عمران است وبر همان دینی برانگیخته شده که موسی مبعوث شد. بی درنگ به قصد رسول خدا(صلی الله علیه وآله) خارج شدم و دین اسلام را پذیرفتم. سپس به سوی خانوادهام بازگشتم و به آنها گفتم که مسلمان شوند! آنها نیز اسلام را پذیرفتند... و من اسلام خود را از یهود پنهان کردم و گفتم: ای پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله)همانا یهود قومی دروغگو هستند. اگر آنها خبردار شوند، بر من بهتان خواهند زد و از من ایراد خواهند گرفت».44

پیامبر(صلی الله علیه وآله) این ویژگی یهود را درک کرد. به همین سبب میبینیم که هنگام شروع به تنظیم اجتماع مدینه، یهود را در مکان مناسبی جای داد و ضمن تصدیق دین و اموالشان به هدایت آنها و بازگرداندنشان به دین اسلام به وسیله صلح و همپیمان شدن با یکدیگر مبادرت کرد45 و از آنها جز رعایت بی طرفی در جنگها و یا

یاری کردن او هنگام تهاجم دشمن به شهر، چیز بیشتری نخواست.46 ابن اسحاق در این باره میگوید: میان آنها پیمان یاری به همدیگر بسته شد تا در مقابل کسی که با اهل این پیمان در افتد، بجنگند.47

تاریخ این صلح حدود پنج ماه بعد از آمدن پیامبر(صلی الله علیه وآله) به مدینه بود.48 این قانون اساسی به شکل کتاب یا نوشتهای است از جانب محمد پیامبر(صلی الله علیه وآله) با مؤمنان و مسلمانان قریش و یثرب و کسانی که از آنان اطاعت کردهاند و به ایشان پیوستهاند و همراه آنان پیکار نمودهاند که آنها جدای از دیگر مردمان امت واحده هستند.49 این قانون اساسی به یهودیان تعهد مالی بیشتر از چیزی که به آن ضریب حمایتی میگوییم تحمیل نکرد که هنگام جنگ به همراه مؤمنان آن را انفاق میکردند،50 و آنها را با مؤمنان، یک امت در نظر گرفت که یهودیان و مسلمانان هر یک بر دین خود باشند.51

پیامبر(صلی الله علیه وآله) به دلجویی از یهودیان پرداخت و به آنان خاطرنشان ساخت که اعتقادش در ایمان به خدا و پیامبرانش، با اعتقاد آنها تفاوتی ندارد. پس نماز را به سوی بیت المقدس گزارد، تا دو ماه قبل از بدر، که قبله به سوی کعبه تغییر یافت.52

طبری در این باره مینویسد: «همانا پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) مختار شد که در نماز به هر جا خواست روکند. او بیت المقدس را برگزید شاید با اهل کتاب متّحد گردد.»53 بیتالمقدس فقط شانزده ماه قبله او بود; زیرا او چهرهاش را متوجه آسمان میکرد تا خداوند رویش را به بیتالحرام گرداند.54

گروه دیگری گفتهاند: «توجه به بیتالمقدس، بعد از هجرت بود که به دستور خداوند انجام گرفت.55 پیش از آن، گروهی از مسلمانان، در روزهای آغازین هجرت، روی کردن در نماز به سوی کعبه را با ارزش میدیدند».56

در حدیث کعببن مالک آمده است که گفت: «ما به همراه حاجیان قوممان عازم سفر حج شدیم و نماز گزاردیم و چیزهایی آموختیم و براءبن معرور، بزرگ و سرور ما همراهمان بود. او گفت: سوگند به خدا نظرم این است که این خانه; یعنی کعبه را پشت سر قرار ندهم و به سوی آن نماز بگزارم». کعب ادامه میدهد: «به او گفتیم: سوگند به خدا پیامبر ما به ما جز این دستور نداده است که رو به سوی شام نماز بگزاریم و ما نمیخواهیم با او مخالفت کنیم و هنگام نماز، ما رو به سوی بیت المقدس نماز گزاردیم و او رو به سوی کعبه.»57

قلوب کاهنان یهود از عداوت و حسد و کینه ورزی پر شده بود; زیرا خداوند تعالی با انتخاب پیامبری از عرب، آنان را برگزیده بود،58 در صورتی که یهودیان میپنداشتند خودشان پسران خدا هستند!59

[پیمان شکنی یهود]

به نظر میرسد یهودیانی که مرکز ثقل زندگی اقتصادی و مالی مدینه بودند، وقتی مواجه شدند با افزایش تعداد مهاجران به مدینه، که در میانشان بزرگان اقتصادی قریش و ثقیف قرار داشتند، احساس کردند که نفوذ خود را از دست میدهند. از این رو ترسیدند. افزایش قدرت مرکز اجتماعی مهاجران بعد از پیروزی جنگی و سیاسی بدر نیز سبب ازدیاد ترس یهود شد. پس در فرصتهای به دست آمده، دست به کار نقض عهد و پیمان میان خود و پیامبر شدند60 تا آن مرکز را سست کرده، اوضاع آرام را با ایجاد شک و تردید در جامعه مدینه تکان دهند.

تا زمانی که کسی دشمنی خود را با پیامبر(صلی الله علیه وآله) آشکار نکرده بود، آن حضرت بر ضد او اقدامی نمیکرد. او در برابر یهود نیز ملایمت و نرمش پیش گرفت و آنها را با دلیل و برهان به سوی خدا خواند و آنچه را که در کتابشان درباره پیامبری محمد(صلی الله علیه وآله)آمده بود به یادشان آورد.61 به طوری که خودش به عبادتخانههای آنها که مدارسشان نیز بود، میرفت و به سوی خدا دعوتشان میکرد و از مطالب کتابشان استدلال مینمود.62 اما یهود در گناه خود سرگردان ماندند و شرّشان تا حدّ تهدید زندگانی محمد، پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله)خطرناک شد; به طوری که یارانش کراهت داشتند آن حضرت شبانه در مدینه به تنهایی راه رود و میترسیدند یهود به او صدمه ای وارد کنند.63 دشمنی آنها از حدّ تهدید پیامبر گذشت و به تحریک مسلمانان به جنگ و اهانت آشکار به آنان منتهی شد.64 آنان در این هنگام عبدالله بن ابی را به عنوان تکیهگاهی محکم برای خود داشتند65 و بیشتر به او متکی بودند تا به شجاعتشان، که میان طوایف یهود به داشتن آن مشهور بودند.66

اما تجربه پیامبر(صلی الله علیه وآله) او را واداشت که به سرعت مانع کار آنها شود. پس بنی قینقاع را غافلگیر ساخت و آنها را محاصره نمود و چیزی نمانده بود که تمامی آنها را به تلافی خیانت و نقض67 عهدشان بکشد اما وضع چنین اقتضا کرد که به تبعید آنها به شام اکتفا کند. و سرانجام در اَذرعات فرود آمدند68 و زنان و کودکانشان را نیز همراه خود بردند، اما اموال و سلاحهایشان از آنِ پیامبر(صلی الله علیه وآله) شد.69 بعد از آن که خداوند سبحان در قرآن کریم پیامبر(صلی الله علیه وآله) را از حقیقت دشمنیهای یهود با این آیه آگاه کرد: «إنّ الَّذین کفروُا سَواءٌ عَلَیْهِم أأنْذَرتَهُم أمْ لَمْ تُنذرهم لا یُؤْمِنُون»70 او آن اقدامات را درباره یهود اجرا کرد. به طوری که نقل شده، این آیه درباره یهود مدینه که در زمان رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در اطراف مدینه ساکن بودند، نازل شده است و توبیخی است بر بیایمانی آنها به پیامبر(صلی الله علیه وآله)و انکار او، با این که به او آگاهی داشتند.71

بنی نضیر نیز اشتباه بنی قینقاع را با شکستن پیمان و اعتماد بر عبدالله بن ابی که مردی ضعیف و منافق بود، تکرار کردند و در مشورتشان از دستورات وی پیروی نمودند. و در قلعههای خود متحصن شدند، به این امید که او باده هزار مرد به آنها کمک کند.72 آنها نیز در تبعید، به شام رفتند و با خود به اندازه یک بار شتر از وسایل را، به استثنای اسلحه، بردند.73

بنیقریظه نیز پنداشتند که نیروی احزابِ محاصره کننده مدینه در برابر محمد(صلی الله علیه وآله)، یاران خوبی برای آنها خواهد بود. به این جهت عهد خود را شکستند و با دشمنان مسلمانان همپیمان شدند.74

پیامبر(صلی الله علیه وآله) نقض عهد بنیقریظه را، آن هم به این شکل، خیانتی بزرگ دانست که جزای آن مرگ است و این جزا را مستحق هفتصد و پنجاه مرد جنگجوی آنها دانست.75 پیامبر(صلی الله علیه وآله)زنان و کودکان را زنده نگه داشت، اما اسیران مسلمانان تلقّی شدند.76

چنین اقداماتی; اعم از قتل و تبعید که پیامبر(صلی الله علیه وآله) درباره بنیقریظه، بنینضیر و بنیقینقاع اتخاذ نمود، اقدام سیاسی و امنیتی بود که امنیت اجتماع مسلمانان مدینه آن را اقتضا میکرد و پیشبرنده آن تعصب دینی یا ریشه داری و اصالت نبود. پیامبر(صلی الله علیه وآله) آزادی دینی یهود را ضمانت کرده بود77 و با آنها مانند گروهی در اجتماع عمل کرده بود که احیاناً با مسلمانان از طریق خویشاوندی مرتبط بودند.78 همانطور که این اقدام، بقیه گروههای یهودی مدینه را شامل نشد; چه کسانی که دین اسلام را پذیرفته بودند یا کسانی که تا آخر بر دین خود باقی ماندند.

[یهود عنصری غیراسلامی در جامعه مدینه]

برای این که سخن ما درباره یهود، که مانند عنصر غیر اسلامی در جامعه مدینه بودند، کامل شود، شایسته است آن عناصر را برای شناخت حدود تأثر از اسلام و نوع تأثیرشان در اجتماع، دریابیم:

در مورد یهود، باید گفت که آنان مانند عنصری مشخص در جامعه مدینه، بیش از دیگر عناصر غیر اسلامی، بودند. میبینیم که پیامبر(صلی الله علیه وآله) از زمان آغاز هجرتش به مدینه، همواره بنایش بر جذب یهود به دین اسلام بوده است; ]جذب[ کسانی که قبل از بعثت محمد بر اوس و خزرج پیروز شده بودند.79 پیامبر(صلی الله علیه وآله) گروهی از مسلمانان; از جمله معاذبن جبل و بشربن براء و داودبن سلمه را برای مجادله به بهترین روش و به هدف ورود آنها به اسلام، نزدشان فرستاد.80

یهود در نوع قبول دعوت پیامبر(صلی الله علیه وآله)تفاوت داشتند، به طوری که گفته شده، از بنینضیر بجز سعدبن وهب و سفیانبن عمیربن وهب کسی مسلمان نشد.81 این حالت در مورد بقیه طوایف یهودی مدینه نیز صدق میکند. پس گروه اندکی از آنها دعوت اسلام را از روی ایمان صادق اجابت کردند.82

بعضی از کاهنان یهود در گردن نهادن به اسلام و ایمان به محمد، پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله)، پیشتاز شدند و از روی آگاهی قبلی، از علامتهای بعثت و نبوت به دین او شتافتند.83 از جمله آن کاهنان، عبدالله بن سلام بود84 که میگفت: صفت، اسم، شکل او و زمانی را که چشم به راه او بودیم شناختم.85 از خاندان عبدالله بنسلام پسرانش محمد86 و یوسف87 و برادرانش سلمه88 وثعلبه89 و برادرزادهاش سلام90 مسلمان شدند.

از احبار یهود این افراد نیز به محمد(صلی الله علیه وآله) ایمان آوردند: یامینبن یامین،91 زیدبن سعنه،92 یا سعیه93 که میگفت: از علامتهای نبوت چیزی نماند مگر این که هنگام نگریستن به چهره محمد(صلی الله علیه وآله)، آن را شناختم94 و عبدالله بنسالم95 و تمام بن یهودا96 و مخیریق که کاهن بنی ثعلبةبن فطیون بود.97

در میان یهود، بنیقریظه در پذیرش دین اسلام نسبت به بقیه برتری داشتند. و جهتش این بود که آنان دردست مسلمانان اسیر بودند.98 و بیشترشان سن و سال کمی داشتند و مشمول عفو پیامبر شدند و به قتل نرسیدند.99

ابن حجر، اسامی بیش از دوازده نفر قرظی مسلمان را آورده است که از صحابه بودند یا راویان از پیامبر به شمار میآمدند.100

در زمان پیامبر(صلی الله علیه وآله) در مدینه، بزرگانی از یهود بودند که بر دین خود باقی ماندند; مانند: عبدالله بن صائد، که پدرش از یهود بود اما خود نمیدانست که از کدام قبیله است. او در زمان پیامبر(صلی الله علیه وآله) به دنیا آمد و با خانوادهاش در مدینه در طول عهد پیامبر(صلی الله علیه وآله) زندگی کرد.101 روزی پیامبر از کنار وی عبور میکرد، در حالی که او هنوز پسری بود نابالغ و با کودکان بازی میکرد102 زیرا در زمان رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به دنیا آمده بود، پس ده سالگیاش را در زمان حیات پیامبر طی میکرد.

به آن گروهها آزادی در دین و به خصوص آداب و رسوم دینیشان داده شده بود.103 همچنین پیامبر به بعضی از آن یهودیان کمک کرد و از آنها بلدهایی برای شناسایی راههای اطراف مدینه به کار گرفت و هیچ یک از آنها را به ترک دینش مجبور نکرد.104 گفته شده که گروهی از آنها در زمان ابوبکر مسلمان شدند.105

از جوانان یهود، کسانی بودند که به پیامبر(صلی الله علیه وآله) خدمت میکردند و پیامبر(صلی الله علیه وآله) به هنگام بیماریشان از آنها عیادت میکرد.106 در مدینه به یهود با دیده همپیمان مینگریستند که دارای حقی از عدالت و انصاف هستند.107 آنها از مرکز معیشتی مالی و اقتصادی بهره میبردند.108

به نظر میرسد، اخراج بنیقینقاع و بنینضیر و کشتن مردان بنیقریظه، تأثیر زیادی در تعداد یهودیان مدینه که ده و اندی قبیله بودند، نداشت.109 همچنین رغبت آنها در فراوانی نفوذ و مرکزیتشان کاهش نیافت، اما همپیمانی اوس و خزرج با آنها فروریخت. پس شروع به دسیسهچینی نمودند و هر جا که امکان یافتند بذر تفرقه پراکندند. از آن جمله داستان شاس بن قیس یهودی است که بر گروهی از اوس و خزرج که در حال صحبت بودند، عبور کرد و از دیدندوستی آنها بعدازدشمنی، خشمگین شد و به جوانی از یهود که با او بود، امر کرد میان آنها بنشیند و روز بعاث را به یادشان آورد.110 اگر پیامبر(صلی الله علیه وآله) از ماجرا آگاهی نیافته بود، آتش فتنه کور برافروخته میشد.111

وجود این گروه از یهودیان و افراد دیگر از همپیمانان در مدینه، اقتضا میکرد که پیامبر(صلی الله علیه وآله) آشکار سازد که «عشور» فقط مختص به مسلمانان نیست; بلکه بر یهودیان و مسیحیان نیز صدق میکند. این سخن، ضرورتاً ما را به ذکر مختصری از وضعیت گروههای دیگر دینی غیر یهود در مدینه رهنمون میسازد.112

پینوشتها:

1 ـ طبری، تاریخ، ج2، ص480

2 ـ طبری، همان منبع، ج 2، ص 488; ابن نجار: همان کتاب، ص 54

3 ـ ابن اسحاق، السیره، ج3، ص721; طبری، همان منبع، ص488; ابن نجار، همان کتاب، ص54

4 ـ واقدی گوید: حیی بن اخطب به ابوسفیان بن حرب و قریش در مسیر راهی که با هم طی میکردند گفت: قریظه قوم من، با شما هستند و آنها اهل اتحاد پایدار و هفتصد و پنجاه مرد جنگجو میباشند. (مغازی، ج2، ص454، چاپ آکسفورد).

5 ـ ابن حاج، رفع الخلفا، ص 89

6 ـ طبری، تاریخ، ج 2، ص 570

7 ـ ابن اسحاق، السیره، ج 3، ص 683; دیار بکری، تاریخ الخمیس، ج1، ص 460

8 ـ سمهودی، الوفا، ج 1، ص 460، ذکر شده است از یهودیانی که تا هنگام آمدن اوس و خزرج در مدینه باقی ماندند گروههای زیر بودند: بنی قریظه، بنی نضیر، بنی ضخم، بنی زعوراء، بنی ماسکه، بنی قمعه و بنی زیداللات که قبیله عبدالله بن سلام بودند و بنیقینقاع و بنیحجر و بنیثعلبه و اهل زهره و اهل زباله و اهل یثرب و بنیقصیص و بنیناغصه و بنی عکوه و بنی مرایه. (ابن رسته، الاعلاق النفیسه، ج 7، ص 62)

9 ـ ابن اسحاق، السیره، ج 2، ص 350

10 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 161 و 164

11 ـ سمهودی، الوفا، ج1، ص 161

12 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 165، مقصود از یثرب در اینجا چیزی است که مطری ذکر کرده است. او میگوید: یثرب اسم سرزمین است و مدینة النبی در ناحیهای از آن قرار دارد و امروزه (یعنی اواخر قرن هفتم هجری) به این اسم معروف است; نخلهای زیادی دارد که از آنِ اهل مدینه و وقف بر فقرا و دیگران است و آن در غرب محل شهادت حمزةبن عبدالمطلب میباشد. (التعریف، ص19)

13 ـ سمهودی، منبع سابق، ج 1، ص 161 ; ابن رسته، الاعلاق النفیسه، ج 7، ص 61

14 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 161

15 ـ مدنی، سید عبید، «اطوم مدینه منوره»، بحث چاپ شده در مجله دانشکده ادبیات دانشگاه ریاض، 32، سال سوم، ص 220

16 ـ ابن رسته، همان منبع، ج 7، ص62

17 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 162; ابن قتیبه، المعارف، ص 85

18 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 163. ابن رسته ذکر کرده است که بنی ناغصه عشیرهای از یهود هستند. (همان منبع، ج 7، ص62)

19 ـ یاقوت، معجم البلدان، ج 5، ص 84. بجاست اشاره کنیم که تشابه زیادی میان کار اطام که دژها و خانههای مرتفع هستند (معجم الوسیط، ج 1،ص 20) در مدینه با کار بعضی از قصرهای یمن وجود دارد. گفته شده است که اطام دارای سکوهای بلندی مشرف بر اطراف است و از بالا چشم انداز زیبایی دارد. علاوه بر آن موقعیت دفاعی برای دور نمودن حملات دشمنان اطراف دارد (انصاری، عبدالقدوس، آثار المدینة المنوره، ص 64). درباره قصرهای یمن ذکر شده است که حمیریها به حکم ضرورت، به ساختن قصرها و دژهای تسخیر نشدنی برای دفع حملات بدویان اقدام نمودند (حتی، تاریخ العرب، ج1، ص 75) و همینطور سطوح آن را گردشگاه ساختند و بعضی از بالاترین قسمتها رامحلهایی برای نشستن با سنگ مرمر ساختند (یاقوت، همان منبع، ج 4، ص 210; حتی، همان کتاب، ج 1، ص 75) مانند قصر غمدان در صنعا که به یشرح بن یحصب پادشاه منسوب است (یاقوت، همان منبع، ج 4، ص 210) که در طی قرن اوّل میلادی حکومت را در دست داشت. (حتی، همان کتاب، ج1، ص 74) شباهت دیگری نیز در شکل ساختن أطم و بعضی از قصرهای یمن وجود دارد که هرکدام از آنها به شکل چهارگوش و مسطح هستند (حتی، همان کتاب، ج 1، ص 75; مدنی، سید عبید، اطوم المدینة المنوره، بحث چاپ شده در مجله دانشکده ادبیات، دانشگاه ریاض، م 3، ص 3 و ص 214).

20 ـ ولفنسون، تاریخ الیهود، ص 11، 113، 117

21 ـ سمهودی، الوفا، ج 1، ص 163

22 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 161 و 162

23 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 164

مشربه ام ابراهیم: محلی است در مدینه، شمال مسجد بنی قریظه در بلندی نزدیک حرهّ شرقی، در جایی که در ایام مطری به دشت معروف بود، میان نخلستان معروف به اَشراف که قاسم بن ادریس بن جعفر برادر حسن عسکری آن را ساخت (مطری، التعریف، ص 52).

24 ـ سمهودی; همان منبع، ج 1، ص 164

پل بطحان: محلی است که وادی بطحان در آنجا فراخ میشود و از شمال ماجشونی که امروزه، به موشونیه معروف است شروع شده و به پل بین چاه مراکشی که (عطا ابن عبدالعال مراکشی و) چاه شرفی ختم میشود. آنجا پل بیاضه است که مجتمع منازل بنیبیاضه با بنیحبیب و بنیدینار میباشد و نیز ذکر شده است که شمال ماجشونی اولین راه وادی بطحان در مجتمع با وادی مذینب و مهزور است که از سمت

ناحیه غربی باقی است و در بنی قینقاع، مقصود این سخن است «در انتهای پل یا در اول بطحان در یک مایلی غرب ماجشونی و غرب پل بطحان آنجاست» (عیاشی، مدینة بین الماضی و الحاضر، ص 18 و 19).

25 ـ ابن اسحاق، السیره، ج 2، ص 360 و 361 ; ابن کثیر، البدایة و النهایة، م 2، ج 3، ص 211

26 و 27 و 28 ـ سمهودی، الوفا، ج 1، ص 165

29 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 182

30 و 31 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 179

32 ـ واقدی، المغازی، ج 1، ص 167، (چاپ اکسفورد)

33 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 179

34 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 182

35 ـ ابن حجر، الاصابه، ج 2، ص 269 ـ 320; سمهودی، الوفا، ج 1، ص 181 ـ 282

36 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 215 ـ 216

37 ـ سمهودی، همان منبع، ج 1، ص 218

38 ـ ابن اثیر، الکامل، ج 1، ص 417 ـ 418

39 ـ ابن اسحاق، السیره، ج 2، ص 292

40 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 3، ص 649

41 ـ ابن حجر، همان کتاب، ج 3، ص 471

42 ـ ابن اسحاق، همان منبع، ج 2، ص 360 ـ 361; ابن حجر، همان منبع، ج 3، ص 649

43 ـ ابن اسحاق، السیره، ج 2، ص 360 ـ 361 ; ابن حجر، الاصابه، ج 3، ص 649، 471

44 ـ ابن اسحاق، همان منبع، ج 2، ص 348

45 ـ مؤلف ناشناس، فی سیرة الرسول، صفحه شماره 12 (نسخه خطی اوقاف بغداد)

46 ـ ابن اسحاق، همان منبع، ج 2، ص 350

47 ـ ناشناس، همان منبع، صفحه 12

48 ـ ابن اسحاق، السیره، ج2، ص348

49 ـ ابن اسحاق، همان جا.

50 ـ ابن اسحاق، همان منبع، ج 2، ص 350

51 ـ ابن سعد، طبقات، ج1، ص241; مالک، الموطأ، ج1، ص196; ابن الحاج، رفع الخلفا، صفحه 73 و 74; ابن ظهیره، الجامع، ص21 ـ 22 ذکر شده است که قبله در رجب در رأس ماه هفدهم بعد از ورود پیامبر(صلی الله علیه وآله) به مدینه، از شام به کعبه برگردانده شد. (طبری، جامع البیان، ج 2، ص 3 ـ 1)

52 و 53 ـ طبری، همان منبع، ج 2، ص 4

54 ـ طبری، همان منبع، ج 2، ص 4 ـ 5

55 و 56 ـ ابن قدامه، الاستبصار، ص 31

57 ـ ابن اسحاق، السیره، ج 2، ص 358; شبلی، التاریخ الإسلامی، ج 1، ص 254

Hoilt,p.m:The cambridge History of Islam. Vol.1.p.44

58 ـ مائده: 18; ابن حجر، الاصابه، ج 2، ص 492

59 ـ ابن اسحاق، همان منبع، ج 2، ص 560. ج 3، ص 682، 684، 700، 715، 121; بلاذری، انساب، ص308

60 ـ ابن اسحاق، همان منبع، ج 2، ص 385 ـ 389; ابن حجر، الاصابه، ج 2، ص 492

61 ـ طبری، جامع البیان، ج 3، ص 217

62 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 2، ص 226، 227

63 ـ ابن الحاج، رفع الخلفا، صفحه 79; بلاذری، الانساب، ص 308و 309

64 ـ بلاذری، همان جا.

65 ـ ابن الحاج، همان منبع، صفحه 79

66 ـ خداوند تعالی درباره یهود میفرماید: «الذین ینقضون عهد الله من بعد میثاقه و یقطعون ماأمر الله به أن یوصل و یفسدون فی الأرض اولئک هم الخاسرون.» بقره، 27. نیز رجوع کنید به: طبری، همان منبع، ج 1، ص 182 و 183

67 ـ بلاذری; الأنساب، ص 308 و 309. اذرعات، از شهرهای شام است، با تاء مکسوره و با یاء یذرعات نیز گفته میشود. (حمیری، الروض المعطار، ص 19; همدانی، صفة جزیرة العرب، ص 329)

68 ـ ابن الحاج، رفع الخلفا، ص 80

69 ـ بقره: 6

70 ـ طبری: جامع البیان، ج 1، ص 108

71 ـ ابن الحاج، همان منبع، ص 88

72 ـ بلاذری، همان منبع، ص 19; ابن الحاج، همان منبع، ص 89

73 ـ واقدی، مغازی. ص 291 و 292 (چاپ آکسفورد).

74 ـ طبری، تاریخ، ج 2، ص 488; ابن نجار، الدرة، ص 54; ابن حجر، الاصابه، ج2، ص 538 ابن اسحاق در ذکر تعداد کشتگان بنی قریظه بیشتر از آنها ذکر میکند: آنها بین هشتصد تا نهصد نفر بودند; السیره، ج 3، ص 721

75 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 201; ابن نجار، همان منبع، ص 54

76 ـ ابن اسحاق، سیره، ج 2، ص 350; دیار بکری، تاریخ الخمیس، ج 1، ص 353

77 ـ واقدی، المغازی، ج1، ص410ـ412; ناشناس، فی سیرة الرسول، ص2

78 ـ ابن حجر، الاصابه، ج1، ص473. خداوند تعالی میفرماید: «ولَمّا جاءَهم کِتابٌ مِنْ عِندِ الله مِصَدِّقٌ لِما مَعَهُم، وکانُوا مِنْ قبل یستفتحون عَلَی الذَّیِن کَفَروُا، فَلَمّا جاءَهم ماعَرَفُوا کفروا به» بقره: 89

79 ـ ابن اسحاق، سیره، ج 2، ص 389; ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 473

80 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 2، ص 39

81 ـ ابن عبدالبر، الاستیعاب. (پاورقی الاصابه، ج 1، 68); ابن حجر، همان منبع، ج1، ص 222،231 و ج 2، ص 400 از جمله کسانی که از جماعت یهود ایمان آوردند: جبل بن جوال بن صفوان بن بلال بن أصرم بنایاس بن عبد غنم بن جحاش بن محالة بن مازن بن ثعلبة بن سعد بن ذبیان شاعر ذبیانی و ثعلبی است که یهود بود و مسلمان شد. (ابن حجر، الاصابه، ج 1، ص 222) و جریح اسرائیلی (ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 221) و ثعلبة بن سعیة و أسید بن سعیة و أسد بن عبید که افرادی از بنی هدل بودند در شبی که بنی قریظه به فرمان پیامبر(صلی الله علیه وآله) پایین آمدند، مسلمان شدند (ابن اسحاق، همان منبع، ج 3، ص 719; ابن عبدالبر، همان منبع، ج 1، ص 68; ابن اثیر، أسد الغابه، ج 1، ص 69 ـ 70) وزید بن سعیة یکی از احبار یهود بود. کسانی که مسلمان شدند از برترین یهود در علم و دارایی بودند و اسلامشان نیکو بود (النووی، تهذیب الأسماء و اللغات، ج 1، ص 204)

82 ـ ابن حجر، الاصابه، ج 1، ص 566

83 ـ ابن اسحاق، سیره، ج 2، ص 360 ـ 361; ابن حجر. همان منبع، ج 3، ص 649

84 ـ ابن اسحاق، همان، ج 2، ص 360 ـ 361; ابن حجر، همان منبع، ج 3، ص 211 ـ 212، 649

85 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 3، ص 279

86 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 3، ص 671

87 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 2، ص 65

88 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 199

89 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 2، ص 59

90 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 3، ص 649 ـ 671

91 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 566

92 ـ نووی، تهذیب الاسماء و اللغات، ج 1، ص 204

93 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 566

94 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 3، ص 671

95 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 183

96 ـ ابن اسحاق، همان منبع، ج 2، ص 359

97 ـ ابن حجر، الاصابه، ج 1، ص 519و ج 3، ص 297

98 ـ بلاذری، فتوح البلدان، ج 1، ص 23; ابن حجر، همان منبع،ج 3، ص 286

99 ـ از جمله آنها: عمارة بن سعد، (ابن حجر، همان منبع، ج 3، ص 81) و ابو ثعلبه (ابن حجر، همان منبع، ج 4، ص 30) و کثیر بن سائب (ابن حجر، همان منبع، ج 3، ص 286) و کعب بن سلیم بن اسد و زبیر بن عبدالرحمان بن زبیر و رفاعه و عطیه فرزندان قرظه و رافع قرظی، رفاعة بن سموأل، اسد و اسید فرزندان کعب و ثعلبة بن ابی مالک (ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 201، 501، 518، 519، 584، ج 3، ص297).

100 و 101 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 3، ص 135 ـ 133

102 ـ مسلم، الصحیح، ج 2، ص 643

103 و 104 ـ ابن حجر، الاصابه، ج 1، ص 187

105 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 2، ص 430

106 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 366

107 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 366و 483، ج 3، ص 393; بلاذری، فتوح البلدان، ج 1، ص 18، 25،26

108 ـ سمهودی، الوفا، ج 1، ص 265

109 ـ ابن اسحاق، السیره، ج 2، ص 396; ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 87

110 ـ ابن اسحاق، همان منبع، ج 2، ص 397; ابن حجر، همان منبع، ج 1، ص 87

111 ـ ابن حجر، همان منبع، ج 4، ص 16

مشخصات منابع

ابن اثیر، عزالدین ابو الحسن: اسدالغابة فی معرفة الصحابه، قاهره، نشر الوهبیه، 1280 هـ.

ابن اسحاق، ابوعبدالله محمد: سیرةالنبی(صلی الله علیه وآله)، تهذیب عبدالملک بن هشام، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره، 1383 هـ.

ابن حجر عسقلانی، شهاب الدین ابوالفضل: کتاب الاصابة فی تمییز الصحابه، قاهره، چاپ سعادة، 1328 هـ.

ابن حاج، عبدالقادر: رفع الخلفا علی ذات الشفاء، نسخه خطی، کتابخانه متحف عراقی بغداد، شماره 246

ابن حزم اندلسی، ابو محمد علی: جمهرة انساب العرب، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، مصر، دار المعارف، 1328 هـ.

ابن رسته، ابوعلی احمدبن عمر: کتاب الاعلاق النفیسه، چاپ لیدن، 1891 هـ.

ابن سعد، محمد: الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، 88 ـ 1380 هـ.

ابن ظهیره، جمال الدین محمد جارالله: الجامع اللطیف فضل مکه و أهلها و بناء البیت الشریف، قاهره، 1340هـ.

ابن عبدالبر، ابوعمر یوسفبن عبدالله: الاستیعاب فی اسماء الاصحاب، ط 1، چاپ سعادة، مصر، 1328 هـ.

ابن قتیبه، ابومحمد عبدالله بنمسلم: المعارف، تحقیق ثروة عکاشه، قاهره، 1969 هـ.

ابن قدامه، موفق الدین عبدالله بنمحمد بناحمد مقدسی: الاستبصار فی نسب الصحابة من الانصار، تحقیق علی یوسف نویهض، بیروت، 1391 هـ.

ابن کثیر، عمادالدین ابوالفداء: البدایة و النهایة فی التاریخ، ط 1، قاهره، 1351هـ.

ابن منظور: لسان العرب المحیط، چاپ دار صادر، بیروت، 1375 هـ. 1956 هـ.

ابن نجار، ابوعبدالله بغدادی: اخبار مدینة الرسول (معروف به: الدرة الثمینة فی اخبار المدینه) تحقیق صالح محمدجمال، چاپ اول، مکه، 1966 هـ.

انصاری، عبدالرحمان طیب: لمحات عن بعض المدن القدیمة فی شمال غربی الجزیرة العربیه، مجلة الدارة، ریاض، شماره اول ، سال اول، 1395هـ/1975م

انصاری، عبدالقدوس: آثار المدینة المنوره، چاپ سوم، بیروت، 1393 هـ./ 1973 م

بارتولد، واسیلی ولادیمیر: تاریخ الحضارة الاسلامیه، ترجمه عربی حمزه طاهر، چاپ سوم، قاهره، 1958 م

بروکلمان، کارل: تاریخ الشعوب الاسلامیه، ترجمه عربی نبیه امین فارس و منیر بعلبکی، چاپ پنجم، بیروت، 1968 م

بستانی، المعلم بطرس: محیط المحیط، بیروت، 1286 هـ./ 1870 م

بلاذری، احمد بن یحیی: انساب الاشراف، تحقیق محمد حمیدالله، دار المعارف، مصر، 1959 م

ــــــــــــــــــــــــــــ : فتوح البلدان، تحقیق صلاح الدین منجد، قاهره، 1956 م

بلخی، ابو زید احمد بن سهل: البدء و التاریخ، تحقیق کلمان هوار، شالون، فرنسا، 1899 م

حتی، فیلیپ: تاریخ العرب، چاپ چهارم، بیروت، 1965 م

حمیری، محمدبن عبدالمنعم: الروض المعطار فی خبر الاقطار، تحقیق احسان عباس، بیروت، 1975م

دیاربکری، حسین بن محمد: تاریخ الخمیس فی أحوال انفس نفیس، چاپ مؤسسه شعبان در بیروت از روی چاپ قدیمی چاپخانه الوهبیه قاهره، 1283 هـ.

رستم، اسد: الروم فی سیاستهم و حضارتهم و دینهم و ثقافتهم و صلاتهم بالعرب، چاپ اول، دارالمکشوف، بیروت، 1955

زمخشری، ابوالقاسم محمودبن عمر: اساس البلاغه، دار صادر، بیروت، 1385هـ.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ: الجبال و الامکنة و المیاه، تحقیق محمد صادق آل بحر العلوم، نجف،1381هـ.

سمهودی، نور الدین علی بن عبدالله: وفاء الوفاء بأخبار دارالمصطفی، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره، 1374 هـ.

سهیلی، عبدالرحمان بن عبدالله: الروض الانف فی تفسیر السیرة النبویة لإبن هشام، تعلیق طه عبدالرؤف سعد، قاهره، 1391 هـ.

شبلی، احمد: موسوعة التاریخ الاسلامی و الحضارة الاسلامیه، چاپ ششم، قاهره، 1974 م

شریف، احمد ابراهیم: مکة و المدینة فی الجاهلیة و عهد الرسول، قاهره، 1965م

شنوده، المحامی زکی: الیهود ـ نشأتهم و عقیدتهم و مجتمعهم من واقع نصوص التوراة کتابهم المقدس، چاپ اول، قاهره، 1974م

صالح، عبدالعزیز: الشرق الادنی القدیم (مصر و عراق)، قاهره، 1967 م.

ضیف، شوقی: العصر الجاهلی، چاپ سوم، قاهره، 1960 م

طبری، ابوجعفر محمد بن جریر: تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، دارالمعارف، مصر، 1966 م

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ : جامع البیان عن تأویل آیالقرآن، چاپ دوم، قاهره، 1373 هـ

طنطاوی، محمد سید: بنو اسرائیل فی القرآن والسنة، چاپ دوم، بیروت، 1392 هـ

علی، جواد: المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، دارالعلم للملایین، بیروت، 76 ـ1969 م

عیاشی، ابراهیم بن علی: المدینة بین الماضی و الحاضر، دارالمکتب العلمیه، دمشق، 1392 هـ

کحاله، عمررضا: جغرافیة شبه جزیرةالعرب، مراجعة احمد علی، چاپ دوم، قاهره، 1384 هـ

کستر، پروفسور م.ج: مکة و تمیم ـ مظاهر من علاقاتهم، ترجمه عربی یحیی جبوری، بغداد، 1975 هـ

مالک بن انس: الموطأ، تصحیح محمد فواد عبدالباقی، قاهره، 1370 هـ

مجهول: فی سیرة الرسول و غزواته، نسخه خطی کتابخانه اوقاف عمومی بغداد، شماره (358/1367)

مسلم، الامام ابوالحسن: صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، چاپ اول، قاهره، 1374 هـ

مطری، محمدبن احمد: التعریف بما أنست الهجرة من معالم دارالهجره، تحقیق محمد عبدالمحسن الخیال، چاپ أسعد درابزونی در مدینه منوره، 1372 هـ

لاندو، روم: الاسلام و العرب، ترجمه عربی منیر بعلبکی، بیروت، 1962 م

نووی، محیی الدین بن شرف: تهذیب الاسماء واللغات، دارالکتب العلمیه، بیروت

واقدی، محمد بن عمر: مغازی رسول الله، تحقیق مارسدن جونز، چاپ اکسفورد،لندن، 1966 م

ولفنسون، اسرائیل معروف بأبی ذؤیب: تاریخ الیهود فی بلاد العرب فی الجاهلیة و صدر الاسلام، مصر، چاپ اعتماد، 1927 م

همدانی، حسن بن احمد: صفة الجزیره العرب، تحقیق محمد بن علی الأکوع، ریاض 1394 هـ/ 1974 م

یاقوت حموی، شهاب الدین: معجم البلدان، بیروت، 1376هـ/ 1957م

یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب: تاریخ الیعقوبی، بیروت، 1379 هـ/1960م

54 _ Crichton,Ardrew : Dictionary of the Bible;The Interpreter`s ,Abingdon press,newyork

55 _ Islamic culture,No2,April,1929:Arabic Relation in Pre_Islamic Times, by Josef horority

56 _ Landau, Rom: Islam and the Arabs, london, 1958