مجلات > قرآن و حدیث > بشارت > بهمن و اسفند 1377، شماره 9


ذکر نجات(2)منزلت«ذکر یونسیه»

پدید آورنده : محمّد عبداللهیان ، صفحه 27

هدف آفرینش و آرزوی هر نهاد پاک و بیداری، کمال و رسیدن به پیشگاه قدس ربوبی است و مقصد اساسی و هدف نهیی فرستادن کتابهی آسمانی و تمام پیامبران الهی را نیز تشکیل می دهد. در ین ارتباط، گناهان، خصلتها، روحیات منفی، علاقه مندیهی مادی و تبعیت از هوی و هوس، از بزرگترین عوامل عقب ماندگی انسان و بدترین مانع رسیدن او به خداوند متعال است.

برخی مردم در برابر ین امور احساس بد بودن ندارند و با آنها زندگی می کنند و بلکه آنها را افزیش می دهند، ین افراد اهل شقاوت و سیه روزی می باشند.

برخی دیگر ینها را اموری منفی می بینند و از آنها احساس بیزاری می کنند و آرزوی رهیدن از بند آنها را دارند و لیکن در واقعیت زندگی هیچ حرکتی در راه کمال و رهیدن و نجات از آنها انجام نمی دهند، ین افراد هم در نهیت به وادی بدبختی و سیه روزی خواهند رسید.

دسته سوّم کسانی هستند که از خواب غفلت بیدار شده اند و خود را از بند اسارت، ذلّت، تاریکی و بدبختی رهیی داده اند و با اراده جدّی و عزم استوار در راه تکامل و وصال الهی گام برمی دارند. از ین میان کسانی را می توان یاد کرد که با شناخت برنامه سیر و سلوک و پیمودن راه آن خود را به مقصد رسانده اند و چشم دل را به جمال دل آری الهی روشن داشته اند که نشانه ین افراد را در چهره عارفان حقیقی و مؤمنان راستین بید جست.

همان کسانیکه تمام لحظه هی زندگی آنان در راه رضی محبوب و قرب او قرار دارد و بری آنان مقصدی برتر از قرب و رضا و لقی خداوند وجود ندارد و نور خداوندی پیدا و نهان آنان را فراگرفته است و پرتوی آن تا شعاع بسیار دور نور افشانی می کند و در زندگی، تمام مقصد و مقصود آنان وصال محبوب است و غیر او از چشم آنان پنهان است. سودی وصال در سر دارند و نغمه وصول برزبان، درد فراق را تازه می کنند و فریاد آن را بلند، آنان که تماشی جلال جمال الهی را منزلگه اصلی و قبله مراد خویش قرار داده اند و بر دنیا و مظاهر آن به چشم حقارت نگریسته اند، ینها برخی از صفاتی بود که آن رهروان راه حقیقت دارند.

بری دیگران که ین عظمت و شکوه را می بینند ین مطلب مطرح است که: ین «سالکان واصل» و ین «عارفان واله» با چه اعمال و اخلاقی حرکت کردند که از درد و رنج فراق نجات و در آغوش پرمهر محبوب قرار گرفته اند و از کجا دستور و برنامه تربیتی اخذ کرده اند که به آرزوی دیرین و مقصد نهیی رسیده اند.

پاسخ کامل ین پرسشها را می بیست در برنامه ها و سیره عملی و دستور العملهیی که از ین بندگان خداوند رسیده است، جستجو کرد که کشف ین راز در آن گفته ها و دستور العملها و سیر وسلوک و ریاضت عملی نهفته است.

ذکر یونسیه یکی از ذکرهی ریج بین اهل معرفت و از عوامل مؤثر در پیشرفت و ترقی انسان است. در شماره قبل «بشارت» از آن یاد کردیم و دانستیم که منظور از «ذکر یونسیه» جمله شریفه «لا إله إلا أنت سبحانک إنی کنت من الظالمین» می باشد که حضرت یونس در دل ماهی با تکرار آن موجب نجات خویش را فراهم کرد.

اکنون منزلت ممتاز و برتر «ذکر یونسیه» را در مکتب سیر و سلوکی عارف صمدانی و عالم ربانی «آخوند ملا حسینقلی همدانی» یاد آور می شویم، به امید آنکه نهادهی پاک از آن بهره گیرند.

به جهت آنکه ین مطلب را قدرشناسیم لازم است اندکی با موقعیت و مکتب تربیتی و شخصیتی ین نخبه روزگار و عارف نامدار آشنا شویم:

آخوند ملا حسینقلی همدانی، با ینکه در فقه و اصول از شاگردان درس فقیه اعظم شیخ مرتضی انصاری بود، لکن در سیر و سلوک و اخلاق از محضر و مکتب جمال السالکین سید علی شوشتری (ره) بهره می برد، وی آشنیی خود را با ین مکتب چنین بیان می کند.

«به درس شیخ می نشستم، دریافتم که شیخ علی الدوام یام چهارشنبه را به منزل آقا سید علی شوشتری می شود و روزی بدانجا شدم و یافتم شیخ نشسته به هیأت تلمیذ؛ و سید نشسته به هیأت استاد. و سید چیزها می فرمود ـ در دل گذراندم که من نیز علی الدوام به ین حضرت شوم.» چون برخواستم سید با من فرمود اگر می خواستی همی ی. و از آن روز به بعد خدمت آن حضرت بار یافتم.

حضرت امام خمینی (قدس سره) در ین باره می فرمید: «کراراً شنیده ام سید جلیلی معلم اخلاق و معنویات استاد فقه و اصول، مرحوم شیخ انصاری، بوده است. انبیی خدا بری ین مبعوث شدند که آدم تربیت کنند؛ انسان بسازند؛ بشر را از زشتیها، پلیدیها، فسادها و رذیل اخلاقی دور سازند و با فضیل و آداب حسنه آشنا کنند».

با ارشاد همین استاد حکیم بود که آخوند ملاحسینقلی همدانی بعد از رحلت شیخ انصاری مشغول تربیت جانهی مشتاق و دلهی آماده شد.

مرحوم آخوند با گرد آوردن عالمانی مجاهد و مؤمنانی خالص سرگرم تربیت و تهذیب اخلاق و ریاضت آنان گردید. و بدین سان بود که ستارگان درخشانی از محضر و محفل او بیرون آمدند که هر یک از آنان افتخار علم، معرفت و سیر و سلوک محسوب می شوند.

البته شیوه تربیتی و کرامات و عظمت مرحوم آخوند را در چند سطر نمی توان بیان کرد و لکن از آشنیی با بزرگان اخلاق و عرفان که در ذیل نام مبارک بعضی از آنها ذکر می شود، می توان به عظمت مکتب تربیتی وی پی برد.

1 ـ مرحوم محمّد بهاری (ره)، مبرزترین شاگرد آخوند و مؤلف کتاب تذکرة المتقین.

2 ـ مرحوم میرزا جواد ملکی (ره)، مؤلف کتاب المراقبات و اسرار الصلوة ولقاءِ اللّه.

3 ـ عارف کامل مرحوم سید علی طباطبیی معروف به قاضی، صاحب کرامات مشهور.

4 ـ علامه طباطبیی، مؤلف تفسیر المیزان و….

5 ـ یت اللّه مرحوم شیخ محمد تقی آملی، مؤلف مصباح الهدی و….

و نیز صدها انسان بمقصد رسیده دیگر که سلسله معارف و سیر و سلوکی آنها بی واسطه و یا با واسطه و در نهیت به مکتبی می رسد که ملاحسینقلی همدانی آنرا رونق و گسترش داد.

آخوند ملاحسینقلی همدانی در زندگی خود هیچ کتابی را تدوین نکرده است و فقط حقیق الهی و معارف حق را در صفحه جان و سینه درخشان یک صد و هشتاد مرد پاک که به جهت درمان درد خود در محضر یشان گردآمده بودند نگاشت و آنان مشعلی فروزان برسر راه سالکان طریق حقیقت در طول تاریخ ساخت.

از دقت در زندگی و اعمال و رفتار و گفتار بزرگان ین «مکتب سیر و سلوکی» برمی آید که همه آنان به «ذکر یونسیه» مراقبت و مداومت داشته اند و بری رسیدن به مقصد و رهیدن از تاریکی و ظلمت همواره به دیگران توصیه می کردند که با آن ذکر، زبان خود را بیاریند و زندگی و فکر و دل خویش را روشن دارند.

از آنجا که کلمات آن بزرگواران داری تأثیر شگرف و بسزیی است، در زیر برخی از توصیه ها و دستورالعملهی آنان در ین باب می آوریم:

1 ـ عارف و عالم بزرگوار حاج میرزا جواد تبریزی (ره) در دستورالعملی جامع به محقق کم نظیر شیخ محمد حسین اصفهانی معروف به کمپانی می فرمید: مرحوم مغفور (استاد اکبر سلوک و عرفان ملاحسینقلی همدانی) می فرمودند که: «در سجده ذکر یونسیه و مداومت آن در شبانه روز ترک نشود. هرچه زیادتر، اثرش زیادتر. اَقَلِّ اَقَلِّ آن چهارصد مرتبه است. خیلی اثرها دیدم» بنده خود هم تجربه کردم و چند نفر هم مدعی تجربه اند.

2 ـ علامه شیخ محمد حسین اصفهانی مشهور به کمپانی در نامه ی به عنوان دستورالعمل به یت اللّه آقا میرزا محمود موسوی زنجانی می فرمید: باری، «الحمد للّه علی کل حال» از ذکر، سؤال شده بود. اگر چه زیاد است ولی مناسب حال و مقام که در قرآن منصوص و در کلمات معصومین (س) مأثور است: ذکر یونسیه «لا إله إلا أنت سبحانک إنی کنت من الظالمین» است که نتیجه آن در خود قرآن منصوص است. «فنجّیناه من الغم وکذلک ننجی المؤمنین». و چون غم سالک خلاصی از سجن طبیعت است بید ین مقصد بزرگ منظور بوده باشد که نتیجه، نجات از سجن طبیعت و ارتقاءِ به عالم قدس است و بدیهی است که ین مقام از لقلقه زبان حاصل نمی گردد.

و مشیخ می فرمودند که اقلاً چهارصد مرتبه ذاکر در سجده باشد که اشرف حالات عبودیت است. خیلی خوب است، خورده خورده بید زیاد شود. شید بعضی که می شناسید دو ساعت یا زیادتر ین سجده را ادامه داده اند و بهترین اوقات وقت سحر یا بعد از نماز عشاء که وقت انحدار غذا است که نه معده پر و نه چندان خالی و ضعیف است و البته توجه به مذکور خداوند در تمام لحظات لازم است تا غلبه حال دست دهد و روز به عالم ملکوت باز شود.

و در آخر ین نامه می فرمید: «به بنده فرمودند هروقت در مجامع عمومی هستید مثل آنها باش و اگر به خلوت رفتی در توجه بکوش تا خرمنها گل برداری».

3 ـ حیدر آقی معجزه تهرانی: یکی از شاگردان آخوند جناب شیخ علی زاهد را مکرر زیارت کردم روزی از یشان سؤال شد که استاد شما جناب آخوند ملاحسینقلی همدانی شاگردان خود را به چه چیز تربیت می کرد فرمود به ذکر موت و به بعضی از ارادتمندان خود فرموده بود چنانچه شخصی یک سال شبها در سجده چهار صد بار بگوید: «لا إله إلاّ أنت سبحانک إنی کنت من الظالمین» از عالم طبیعت خارج می شود.

4 ـ عارف کامل عالم عامل مرحوم میرزا جواد ملکی تبریزی (کتاب المراقبات): مرا نیز در روزگار تحصیل در نجف اشرف شیخ بزرگواری بود که پیشوا و پناه پارسیان و سالکان بود، از او خواستم که برترین عمل را که او خود آزموده و تأثیر نیکوهش را در بهبود حال سالک تجربه کرده، بریم بازگوید، او مرا سفارش کرد: ینکه در هر شبانه روز سجودی طولانی به جی آورم و در آن، ین ذکر را به تکرار باز گویم: «لا اله الاّ أنت سبحانک اِنّی کنت من الظالمین» (خدیا به جز تو خدیی نیست، تو پاکی و ین منم که بر خویش ستم کرده ام) و قصد و نیتم از ین ذکر ین باشد که خدیا ینک جان من در زندان طبیعت گرفتار است و با زنجیرهی هوا و هوس بسته شده است، و من خود با رفتار نارویم خویش را بدین زندان و زنجیرها گرفتار کرده ام، و هرگز درباره تو چنین پندار نارویی نمی برم که بگویم تو با من چنین کرده ی، و تو مرا بدین زندان و زنجیرها درافکنده ی، هرگز، تو از ین پندارها پاکی، و ین منم که خویش را به بلا گرفتار ساخته ام.

آن بزرگ، همه یاران خویش را بدین سجده سفارش می کرد و آنان نیز ین سفارش را به جی می آوردند و ذکر یاد شده را برخی هزار بار، برخی کمتر، برخی بیشتر و حتّی برخی سه هزار بار در سجده تکرار می کردند و آثار مبارک و سازنده آن را در خویش می یافتند.