مجلات > عقيدتی، فرهنگی، اجتماعی > گلبرگ > مهر 1380، شماره 20


شهادت محمدحسین فهمیده و روز نوجوان

پدید آورنده : محمدشریفی نیا، جعفر اسلامی ، صفحه 102

نردبان عروج

امروز هشتم آبان، سال روز پرواز ملکوتی دلیر مرد نوجوان، شهید محمدحسین فهمیده است. نوجوانی که دربهار زندگانی، ره صد ساله ی عشق را با گام های کوچکش، یک شبه پیمود. بزرگی که روح و جان خود را در چشمه سار کلام رهبرش، امام خمینی(ره) شست و شو داد و گوهر وجودش را به گلاب ناب ولایت، معطر کرد. او، نوجوان پرشوری بود که امام و انقلابش را به خوبی درک کرد و شهادت را نردبان عروج خود به قله ی عشق و ایمان قرار داد و ستاره ای در آسمان انقلاب اسلامی گردید.

ورود به صف خداجویان

امروز، روز نوجوان است. نوجوانی، فصلی است که شکوفایی غنچه های معنویت در دل انسان، آغاز می شود. هرگاه نوجوان، دل خود را با آب زلال عبادت و ترک گناه، آبیاری کند و با آب و هوای مسجد و نماز انس بگیرد، گلبرگ های این غنچه ی تازه، باز می شوند. رنگ و بوی معنوی این شکوفایی، افزون بر فضای روح و جان خود شخص، محیط خانواده و اجتماع را نیز معطّر و با صفا می کند.

پس ای نوجوان عزیز! مسیر کمال را با همین دل پاکی که داری، از چشمه ی زلال امامان تمنّا کن. دست های کوچک و پاک خود را به سوی آسمان بلند کن و بگو: «خدایا! مگذار غبار و تیرگی گناه، روی دل پاک و نورانی من، جایی داشته باشد».

سلام بر نوجوانان شهید

سلام بر نوجوانان پاک ایران! سلام بر شهیدان نوجوان! سلام بر دلاوران و دلیرانِ میهن اسلامی مان، ایران! سلام بر شهید والامقام، اسوه ی سیزده ساله ی مردی و فتوت، محمدحسین فهمیده؛ رادمردی از سلاله ی شجاعت و معنویت! سلام بر او که صفحات طولانی عشق و بندگی را در اندک زمانی، ورق زد و در بهار زندگانی، تابلوهای سرخ حماسه و عشق را به پیروی از قاسم بن حسن علیه السلام ، در کربلای ایران به تصویر کشید. سلام بر خلوص و ایثاری که جاوید گردید! سلام بر او که هنوز پس از گذشت دو دهه، تاریخ، گام های استوار او را از یاد نبرده است. اگر قرن ها نیز سپری شود، جهانیان از عظمت دلاوران کوچک ایران، هم چنان انگشت تحیّر خواهند گزید. یادشان گرمی و راه شان پُر رهرو باد.

نوجوانان و جنگ تحمیلی

هنر ملّت فهیم و غیور ایران به ویژه جوانان و نوجوانان این مرز و بوم، آفرینش تابلوهای عظیم ایثار و معنویت، شجاعت و از خود گذشتگی است. برای درک به این مطلب، کافی است از تایخ هشت ساله ی دفاع مقدس را ورق بزنیم؛ دورانی که همه ی ملت ایران، حتی نوجوانان عزیزمان، جلوه های عظیم صفا و معنویت را در آن به تصویر کشیدند. نوجوانان بسیاری چون شهید محمد حسین فهمیده، درسی فراموش ناشدنی به تاریخ آموختند. به این معنی که هر فردی، در هر سنی که باشد و هر چند نوجوان، اگر قلبش، حرم عشق به خداوند شود، تفسیر این عشق را به خون خود می نگارد. نوجوانان میهن اسلامی ما با الگو قرار دادن کسانی چون شهید فهمیده، می توانند از همین دوره ی آغازین زندگی، نقش های زیبای عشق به خداوند و ائمه ی معصومین علیهم السلام را با عبادت و ترک گناه در دل و جان شان ترسیم کنند.

نوجوانان و انتخاب الگوی مناسب

یکی از مباحث مهم در زندگانی نوجوانان و جوانان عزیز ما، مسأله ی الگوبرداری است. سیر در زندگانی بزرگانی، چون حضرت ابوالفضل العباس، حضرت علی اکبر و حضرت قاسم علیهم السلام ، ما را به این نکته رهنمون می سازد که آنان بهترین الگو برای زندگی مادی و معنوی نوجوانان و جوانان هستند. یکی از نوجوانانی که نام او در تاریخ خون بار کربلا، جاودان گشته، حضرت قاسم بن حسن علیه السلام است. او در سیزده یا چهارده سالگی در عرصه ی خونین کربلا، چندین تن از دشمنان دین را به خاک مذلت افکند و خود نیز شربت شهادت نوشید. در دفاع مقدس نیز شهیدانی هم چون محمدحسین فهمیده که امام خمینی(ره)، او را رهبر خود نامیدند، با پیروی از شهدای کربلا، فصل ماندگاری از تاریخ دفاع مقدس را رقم زدند که برای همیشه ماندگار خواهد بود.

نوجوانان و انتخاب دوست

اسلام درباره ی معاشرت و دوستی با دیگران، سفارش های فراوانی دارد، ولی از هم نشینی و دوستی با افراد پست و فاسد و آلوده نیز به شدت نهی کرده است. دوستان، خواه ناخواه روی افکار، عقاید، اخلاق، رفتار و گفتار هم دیگر اثر می گذارند. تا جایی که رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرمایند: «روش هر کس بر اساس رفتار دوست و هم نشین او است. پس بیاندیشید که با چه کسی دوستی می کنید». نوجوانان عزیز باید در گزینش دوست دقت کنند و با دوست نمایان آلوده و فاسد و گرگ های در کمین نشسته طرح دوستی نریزند. اگر نوجوانان پاک، صادق، بی آلایش و خویشتن دار، با افراد فاسد و آلوده و گرگ صفتان، دوست شوند، خواسته یا ناخواسته در دام آن ها، اسیر و ناخودآگاه خوی آنان را پذیرا خواهند شد.

تو را از برگ گل هرچند دامن پاک تر باشد مشو با ناکسان همدم که صحبت را اثر باشد

نوجوانان و اهل بیت علیهم السلام

عشق و علاقه به ائمه ی اطهار علیهم السلام ، نشانه ی دین داری است و سبب سعادت و خوش بختی انسان در دنیا و آخرت می گردد. چه زیباست نوجوانان و جوانان عزیز در اوان نوجوانی که دارای احساسات وعواطف پاک و زیبا هستند، از این دوران استفاده کنند و قلب شان را از محبت ائمه ی اطهار علیهم السلام سرشار سازند؛ زیرا محبت آنان، نجات بخش انسان و مایه ی سعادت و کمال او خواهد شد. شور و حال نوجوانی اگر با عشق و علاقه به اولیای خدا عجین شود، چنان لذت بخش و امید آفرین خواهد بود که وصف ناپذیر است. به همین دلیل، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند: فرزندان تان را به سه چیز پرورش دهید: دوستی پیغمبرتان، دوستی اهل بیت علیهم السلام و تلاوت قرآن.

نوجوان و ورزش

ورزش یکی از تفریح های سالم برای نوجوانان و جوانان است که اسلام نیز اهمیت فوق العاده ای برای آن قایل شده است. ورزش وسیله ای برای سپری کردن اوقات فراغت است. گسترش تفریح های سالم و وزش در جامعه آثار مفیدی در پی خواهد داشت و از بسیاری ناهنجاری های فردی و اجتماعی و زمینه های انحراف نوجوانان و جوانان، پیش گیری می کند. اگر عزیزان نوجوان و جوان ما به ورزش رو بیاورند، از اعتیاد و فساد و فحشا، گریزان خواهند شد. به همین دلیل، مقام معظم رهبری با تأکید بر امر ورزش فرموده اند: «امر به ورزش، امر به معروف است...» یعنی امر به چیزی که اسلام، آن را خوب می داند.

شهید فهمیده درکلام مقام معظم رهبری

مقام معظم رهبری درباره ی شهید محمدحسین فهمیده و نقش او به عنوان اسوه و الگو برای نوجوانان، چنین می فرمایند: «هر کشور وملتی با آرمان ها، اسطوره ها و نمادهای خود زندگی می کند. امام خمینی(ره) با ابعاد وجودی عظیم خود برای ملت ایران، نمونه واسطوره ای بر طبق واقعیت ها بود و شهید حسین فهمیده نیز در سطح خود و برای نوجوانان، یکی دیگر از اسطوره های ملت ایران است که برای همیشه در یادها زنده خواهد ماند».

رهبر حماسه سازان

هشتم آبان سال 59، یادآور حماسه ای بزرگ و به یاد ماندنی در طول تاریخ دفاع مقدس ماست که در آن، یک نوجوان سیزده ساله ی بسیجی با بستن نارنجک به کمر، خود را به زیر تانک دشمن انداخت و شربت شهادت نوشید. با این حال نباید از نظر دور داشت که این از اعجاز و هنرهای امام خمینی(ره) بود که با ظرافتی خاص، این حماسه را از مهجوریت به در آورد. ایشان با تعبیر بلندِ «رهبر ما آن، طفل سیزده ساله ای است که با قلب کوچک خود که ارزشش از صدها زبان و قلم ما بزرگ تر است، با نارنجک خود را زیر تانک دشمن انداخت و آن را منهدم نمود و خودنیز شربت شهادت نوشید...» فهمیده را تا مَسند رهبری حتی بر خویش ترقی داد. به عبارت دیگر، امام، فهمیده را ماندگار ساخت. دلیل ماندگاری فهمیده، اخلاص و شهامت این نوجوان برومند است.

افتخار مادران ایران

مادر شهید فهمیده درباره ی شهادت فرزند سیزده ساله اش می گوید: «شهادت فرزندم بسیار باعث افتخار ماست. هرکس که مرا می بیند می گوید رحمت به آن شیری که به پسرت دادی. حاضرم همین پسرم (داود) را هم در راه خدا بدهم. هیچ عیبی ندارد. من هم بچه ام مثل سایرین. آن نشکفته بی گناه را خدا به من داد و بعد هم پس گرفت. صلاح خدا و اسلام بوده که بچه ی من برود و شهید شود».

رهبر سیزده ساله

اندک تأمل درتعبیر امام خمینی(ره) که از شهید فهمیده به عنوان رهبر یاد کردند، این حقیقت را نشان می دهد که حضرت امام، کسی نبودند که در به کارگیری عبارت ها و عنوان ها، مبالغه کنند. آن چه بر قلم مبارک و نورانی ایشان جاری می شد، حقیقت و صداقت محض بود. بی شک، امام در این عبارت، به جنبه ی تبلیغی نظر نداشته اند، بلکه آن چه در نظر مبارک ایشان جلوه می کرد، سادگی و سهولت تن دادن یک نوجوان سیزده ساله به مرگی سخت در زیر تسمه های فلزی یک تانک دشمن است. آن هم در حالی که آن عزیز، نارنجکی به دست گرفته است تا تانک دشمن را نابود کند و خود نیز شربت شهادت بنوشد.

طروات بهار در پاییز

امروز طراوت بهار در هوای پاییزی، پیچیده و سینه ی همه نوجوانان، از طراوت خوش شور زندگی، آکنده است. شمیم مهرانگیز یاد نوجوان شهید، محمدحسین فهمیده در قاب سینه ی همه ی نوجوانان به شکوفه ی مهر، آذین شده و زلال یکدلی و مهربانی، هم رنگی و صفا و هم بستگی و وحدت را در میان غنچه های بوستان ایران اسلامی، جاری کرده است. یادش همیشه زنده و راهش همواره پر رهرو باد.

ایمان و بیداری

ای نوجوانان ایران اسلامی! ای شاخه های سرسبز طراوت! ای غنچه های نوشکفته! ای چشمه های زلال شور و نشاط! امروز، روز شماست. شما که لحظه لحظه ی بودن تان، جلوه ی حیات و طراوت است. شما که سینه تان سرشار از زلال ایمان و قلب های پاک تان لبریز از مهر خداست.

عزیزان! سرسبزی وجودتان، زلالی سینه هاتان و پاکی آیینه ی قلب تان، چشم دشمن را به سوی خود خیره کرده است؛ اما بیداری و ایمان نیرومند شما، دشمن را ناامید و دست آلوده اش را کوتاه خواهد کرد. پس بیدار باشید و مؤمن، تا ایمن بمانید.

روز آموختن

هرچند پاییز، آغاز خزان است و فصل برگ ریزان درختان؛ اما امروز که روز نوجوان است، سرشار از طراوت و سرسبزی است. شما سرچشمه ی طراوت اید. منبع شور و نشاط اید و امروز، روز شماست. روز اقتدا به رهبر آزاده تان؛ آن نوجوان 13 ساله ی بسیجی؛ آموزگار غیرت و آزادگی؛ استاد عرفان و عشق و سرمشق نجابت و حمیّت. امروز، روز درس است. روز آموختن جهاد و مبارزه و روز بیداری و هوشیاری. آری، شما با پاکی درون تان، اسوه ای خواهید بود برای همه ی نوجوانانی که دلی پاک و قلبی سرشار از ایمان دارند.

اهمیت نوجوانان

امروز هشتم آبان، روز «نوجوان» نامیده شده است. توجه به نوجوانان از دو نظر، اهمیت فراوان دارد. نخست آن که، نوجوانان و جوانان، قشر گسترده ای از جمعیت کشور را دربرمی گیرد. دیگر این که، چگونگی گذران این دوره از زندگی بر شیوه ی زندگی آنان در آینده، تأثیر بسیاری خواهد نهاد و نیروی انسانی آتی کشور نیز از این امر، تأثیر می پذیرد. بنابراین، برای داشتن جامعه ای پویا و پیشرو، باید نوجوانان و جوانانی سالم، شاداب، سازنده و خلاّق، پرورش دهیم.

قدرشناسی از نوجوانان

امروز به نام «نوجوان» نام گذاری شده است که اهمیت و منزلت برتر نوجوانان را نشان می دهد. با این حال، آیا چنین کاری برای قدرشناسی از نوجوانان، کافی است؟ آیا تمجیدهای کلامی و ستایش های لفظی، نشانه ی این است که والدین، مربیان، آموزگاران و مسؤولان، اهمیت و ارزش نوجوانان را دریافته اند؟ در پاسخ باید گفت قدردانی از نوجوانان، به فهم درست از توانایی ها، ارزش ها، نیازها و امکانات آنان، بستگی دارد. تجلیل واقعی از نوجوانان تنها با شناخت هر چه بیشتر آنان و فراهم آوردن زمینه های رشد و شکوفایی همه جانبه شخصیت شان در ابعاد گوناگون جسمانی، عقلانی، روانی، اجتماعی، مذهبی و اخلاقی، امکان پذیر خواهد شد.

عوامل اصلی رشد و شکوفایی نوجوانان

روز «نوجوانان»، یادآور جایگاه مهم و ارزش مند نوجوانان در جامعه است. نوجوانان از آن رو، دارای ارزش و اهمیت هستند که برای رشد و شکوفایی و رسیدن به کمال و صعود به قله های افتخار و سربلندی قابلیت های فراوان و توان مندی های گوناگونی دارند. پرورش چنین نوجوانانی به ایجاد شرایط و محیطی مساعد بستگی دارد تا استعدادهای نهفته ی نوجوانان را از قوه به فعل بَدَل سازد و زمینه های رشد و بالندگی آنان را در عرصه های گوناگون فراهم آورد. نوجوان نیز باید با درگ جایگاه خطیر خویش، هدف مند کردن زندگی، برنامه ریزی و کوشش خستگی ناپذیر و پیوسته، خود را برای دست یابی به کام یابی های بزرگ آماده کنند. نوجوانان و جوانان باید مطمئن باشند که اگر بخواهند، می توانند بر شرایط و محیط نیز چیره گردند و شرایط دلخواهی برای رشد و پیشرفت خود پدید آورند.

خشونت

رفتار خشونت آمیز خانواده، در روند پرورش نوجوانان، پی آمدهای نامناسبی بر جای خواهد گذاشت. خانواده های پرخاش گر، عامل اصلی انحراف و ناسازگاری نوجوانان هستند. به باور برخی از روان شناسان، جنایت و خشونت های اجتماعی، در رفتارهای خشونت آمیز والدین با نوجوانان، و تنبیه بدنی آنان، ریشه دارد؛ زیرا چنین رفتارهایی، عقده های روانی را در آنان پدیدار می سازد.

اضطراب

والدین، نخستین کسانی هستند که اضطراب را در نوجوان پدید می آورند. بسیاری از مسایل و گرفتاری های نوجوانان در هم آهنگ شدن با محیط، از تصویر ذهنی آنان از وجود خودشان سرچشمه می گیرد. تصویر نادرست از وجود ذهنی سبب پیدایش اضطراب و افسردگی می شود و در رفتار و شخصیت آنان، آثار نامطلوب بسیاری برجای می گذارد.

گردش و تفریح

نوجوانان برای آزاد کردن انرژی انباشته شده در وجودشان، به تفریح و سرگرمی، نیاز دارند. نیازهای آنان در این زمینه، انکارناپذیر است. بنابراین، نباید و نمی توان به جای پاسخ مناسب، نیازهای شان را سرکوب کرد یا بدون توجه از آن گذشت؛ زیرا در این حالت، نیاز سرکوب شده ی نوجوان، زمینه ی مساعدی برای انحراف آنان فراهم می سازد و روح شان را پژمرده می کند.

گذر از بحران

آشفتگی فکری و پریشانی خاطر بیشتر در پسران، آن هم در دوره های حساس بلوغ، دیده می شود. این فرآیند به صورت دل سردی و بی حوصلگی در انجام تکلیف های مدرسه و بی میلی و سستی در کارهای تحصیلی شان، خودنمایی می کند و به افت تحصیلی بخشی از آنان می انجامد. والدین می توانند با هم دلی های دوستانه و ایجاد سرگرمی های مفید مانند واداشتن نوجوانان به یکی از کارهای هنری و فنی مورد علاقه، اعتماد آنان را به خود جلب کنند. آن گاه با راهنمایی های لازم، سبب دل گرمی آنان به کار و تحصیل و پشت سرنهادن این دوره ی بحرانی شوند.

نوگرایی نوجوان

نوجویی و نیاز به نوشدن که یکی از مظاهر اساسی بحران بلوغ است، به شکل های گوناگون بروز می کند؛ نوجوان در شیوه ی لباس پوشیدن، اندیشه و کردار، به کاربردن واژه ها و اصطلاح های ویژه و... خود را با آن چه پیش تر بوده است، متفاوت حس می کند و می خواهد با دیگران یعنی بزرگ سالان نیز متفاوت باشد.

اصلاح پذیری جوان

معمولاً، نوجوانان و جوانان به اصطلاح سرکش و نافرمان، بیشتر و بهتر اصلاح پذیر هستند؛ زیرا بسیاری از عصیان ها و سرکشی های شان، از کمبود محبت، احساس ناامنی و نبودن تفاهم بین آنان و بزرگ سالان، سرچشمه می گیرد. بنابراین، اگر همه ی مربیان و بزرگ ترها، به این مسأله، توجه و عنایت کنند، آن حالت های عصبی و رفتارهای خشن، به کارآیی و توان مندی بَدَل خواهد شد و نوآفرینی و پشت کارشان را آشکار خواهد ساخت.

روحیه ی استقلال طلبی

نوجوانان و جوانان دوست دارند، در امور شخصی شان، خود، تصمیم گیری کنند. بنابراین، شایسته است که پدران و مادران، این حس استقلال طلبی فرزندان شان را جدی بگیرند و حتی اگر در مواردی، درست رفتار نکردند، با آنان، تندی و خشونت نکنند. والدین در چنین زمانی باید از توانایی و شایستگی هایی که فرزندشان در انجام کارهای دیگر از خود نشان داده است، یاد کنند. بدین ترتیب، فرزندشان به انجام دوباره ی آن کار یا پرداختن به کارهای مشابه، تشویق می شود.

کارآمدی جوان

نوجوانانی که با احساس استقلال و روحیه ی اعتماد به نفس پرورش می یابند، هیچ گاه به عقده ی حقارت ـ که سرچشمه ی بسیاری از سرخوردگی های افراد جامعه است ـ دچار نمی شوند. چنین افرادی با اتکا به خویش و اعتماد به والدین، اشخاصی کارآ، نوآفرین و کوشا بار می آیند و چون با احساس مسؤولیت، پرورش یافته اند، در زندگی آینده نیز از گزند لغزش های اخلاقی به دور می مانند.

به ارمغان آوردن آرامش

نوجوانی که در کانون خانواده ای آزاداندیش و آزادمنش پرورش می یابد، فرا می گیرد که پس از موشکافی همه ی مسایل در ذهن خود، باورهایی را بپذیرد. بنابراین، در گفت وشنودها از تعصب و جدل پرهیز می کند و به دیگران نیز فرصت می دهد تا دیدگاه ها و باورهای خویش را بیان کنند. مجموع این ها رفتارها، سبب می شود وی به بهداشت روانی، آرامش روحی و تندرستی دست یابد.

اهمیت گروه سنی نوجوان

برای نوجوان، هم سالان و هم کلاسان از اهمیت بیشتری نسبت به بزرگ سالان، بر خود دارند. بیشترین کوشش نوجوان، آن است که رفتارهایش مورد پذیرش و ستایش هم سالان اش قرار گیرد. گاهی همین توجه و تأیید گروه سنی، سبب سرپیچی نوجوان از برخی مقررات اجتماعی می گردد و او را هوس ران و دمدمی مزاج بار می آورد.

گونه گونی رفتار

هیجان های دوران نوجوانی با صفت «دگرگونی» و تناقض شناخته می شوند. بدین معنا که هیجان نوجوان در کم ترین زمان به هیجان دیگری، تغییر شکل می دهد. برای مثال، لحظه ای بسیار مغرور و از خود راضی است و به کسی اعتنا نمی کند. سپس بی درنگ تغییر وضع می دهد و حالت فروتنی و نومیدی پیدا می کند.

عطوفت به خویشتن

در دوره ی نوجوانی، بخشی از عواطف شخصیتی آدمی تکوین می یابد و عواطف به خویشتن، به صورت توجه به ظاهر، پوشاک، رفتار و گفتار، پدیدار می گردد. این گونه است که نوجوان احساس می کند دیگر همان کودک فرمان بر پیشین نیست و باید اظهارنظر کند.

پیروی از دوستان

پیروی از هم سالان، نوجوان را به سوی گروه دوستان می کشاند. نوجوان با پیروی از روش ها و معیارهای هم سالان و دوستانش، زیر سلطه ی آنان قرار می گیرد و گروه دوستان و هم سالان را جانشین خانواده می کند.

الگو برداری

در دوره ی نوجوانی، پیروی از قواعد و مقررات اخلاقی و اجتماعی که در دوره دبستان معمول بوده است، جای خود را به تقلید از نمونه ها و سرمشق های زندگی می دهد. بدین ترتیب، شخصیت ناپدیدار نوجوان بیشتر از اشخاص نمایشی بهره مند می گردد.

دوره ی انتقال

نوجوانی دوره ی انتقال از وابستگی کودکی به استقلال و مسؤولیت پذیری جوانی و بزرگ سالی است. نوجوان در این دوره، با دو مساله ی اساسی درگیر است:

نخست، بازنگری و بازسازی ارتباط با والدین، بزرگ سالان و جامعه. دوم، بازشناسی و بازسازی خود به عنوان یک فرد مستقل. رفتار فرد در این دوره، گاه کودکانه و گاه همانند بزرگ سالان است.

سفارش دینی

آموزه های دینی و اسلامی در تربیت به طور عام و تربیت جنسی به طور خاص، راه حل هایی را برای نوجوانان ارایه می دهند که به این موارد می توان اشاره کرد:

خویشتن داری، پایداری در برابر وسوسه ها، تأخیر در کام روایی، بردباری در سختی ها، رفتار جامعه پسند، پذیرش مسؤولیت رفتارها، افزایش معرفت و شناخت خود از پی آمد رفتارها، رشد وجدان اخلاقی و نیروهای درونی برای گام نهادن در مسیر کمال انسانی.

هویت والا

اگر نوجوان بتواند نظر خود را ـ حتی اگر مخالف نظر والدین باشد ـ به راحتی ابراز کند و والدین نیز با دیده ی احترام به آن بنگرند، نوجوان به هویت مستقل خویش دست خواهد یافت. البته رسیدن به چنین هدفی، آن گاه ممکن است که نظم و کنترل متعادل در خانواده وجود داشته باشد و کام یابی های تحصیلی نوجوان نیز مورد تأکید و تشویق قرار گیرد.

رهایی از تنهایی

باید کمک کنیم تا نوجوانانی که احساس تنهایی می کنند بتوانند اساس علاقه ی خود با یک گروه سالم از هم سالان مدرسه یا دیگر هم سالان، ارتباط برقرار کنند. فعالیت های سالم این گروه سبب می شود تهدیدهایی که فرد تنها احساس می کند، کاهش یابد. این فعالیت ها، او را به فراگیری مهارت های اجتماعی، تشویق خواهد کرد.

خطر اعتیاد

گروهی از نوجوانان هستند که به سبب مشکلات اخلاقی و ارزشی، به استفاده از مواد مخدر روی می آورند. مواد مخدر، به تدریج آسیب های مغزی به آنان وارد می کند و فرآیندهای فکری آنان را مخدوش می سازد. در این صورت، قدرت برخورد صحیح با مردم، بخش های دولتی و قوانین را از دست می دهند. این افراد برای حل مشکل خود به رشد اعتقادی، ارزشی و اخلاقی، نیاز دارند و باید نیاز به یک قدرت برتر که می تواند خداوند، انسانیت و اخلاق باشد، احساس کنند.

نشاط روحی و روانی

شادمانی، رضایت مندی و امیدواری، از نشانه های مهم سلامت روانی و عقلانی فرد است. افرادی که در دوره ی کودکی و نوجوانانی از این موهبت های مهم روانی محروم باشند، معمولاً در دوره ی جوانی و بزرگ سالی نیز معمولاً از سلامت کامل روانی برخوردار نخواهند بود. فردی که شادمان است، به سلامت روانی خود و دیگران کمک می کند.

سوء تغذیه

نوجوانانی که مشکلات تغذیه ای دارند، با کمبود موادی چون کلسیم، آهن و روی روبه رو هستند. کلسیم در رشد استخوان ها بسیار مؤثر است و کمبود آن را با مصرف شیر می توان جبران کرد. غذاهای آهن دار نیز میوه های خشک و سبزی ها هستند. برای جبران کمبود روی نیز باید از گوشت، تخم مرغ و غذاهای دریایی استفاده کرد.

رویکرد خشونت آمیز

بسیاری از نوجوانان برای مقابله با تهدیدهای جسمی و روانی به خشونت، روی می آورند. هنگامی که خشونت در مدرسه و کوچه و خیابان و محل زندگی نوجوانان، حاکم باشد، آنان یاد می گیرند که برای رویارویی با تهدیدهای مستمر زندگی، از خشونت، بهره گیرند.

افسردگی

معمولاً افسردگی نوجوانان به صورت غمگینی، تحریک پذیری یا احساس بیهودگی بروز می کند. این احساس سبب می شود که نوجوان، وضع موجود خود را بد بداند و در صدد تغییر آن برآید.

تقلب

تقلب یکی از مشکلات نوجوانی در مدرسه است که نوجوان، آن را به عنوان وسیله ای برای رسیدن به هدف های تحصیلی خود به کار می گیرد. دشواری درس ها، کم توانی و بی حوصلگی نوجوان در یادگیری دروس، انتظارات خانواده و مدرسه از نوجوان برای به دست آوردن نمره های بالاتر و تعارض نوجوان با مدرسه را می توان دلایل اصلی تقلب دانش آموزان در درس ها دانست.

پیش گیری از انحراف ها

یکی از راه های مهم پیش گیری از انحراف های جنسی، سالم سازی محیط خانواده و ارتباط های درونی آن است. راه دیگر، بهبود محیط های آموزشی و ایجاد ارتباط دوستانه و نزدیک میان اولیای مدرسه با کودکان و نوجوانان است. محیط های فرهنگی ـ اجتماعی که با هدف رشد و پرورش طبیعی و انسانی نوجوانان ایجاد می شوند، می توانند به دور از اهداف و منافع گروه های قدرت مند اجتماعی، به حل مشکلات نوجوانان بپردازند و امکانات سالمی را برای اوقات فراغت آنان فراهم آورند.

آسیب پذیری

خطر اعتیاد در میان جوانان، یکسان نیست. افرادی که در خانواده های معتاد پرورش می یابند، در معرض خطر بیشتری قرار دارند. مشکلات خانوادگی، محیط نامناسب محل زندگی، وضع بد درسی و رفتاری در مدرسه و دوستی با هم سالان منحرف، نوجوانان و جوانان را آسیب پذیرتر می سازد.

ارتباط های راه گشا

ارتباط نوجوان با اولیای مدرسه و هم کلاسی ها، پاسخ گوی بسیاری از وظایف دوران رشد اوست و برای دست یابی به استقلال و هویت اجتماعی و فرهنگی نوجوان، اهمیت دارد. مدرسه و دوستان در سال های اول نوجوانی و در دوره ی فاصله گرفتن فرد از خانواده، این فاصله را پر می کنند. آموزش های مدرسه و تبادل اطلاعات با هم کلاسی ها و دوستان، در به دست آوردن هویت شغلی نیز نقش مهمی دارد.

نشانه های احساس ناتوانی

مشکلات رفتاری و انضباطی در مدرسه که به صورت رفتار خشونت آمیز، وقت گذرانی و اهمال کاری، هم دستی با دوستان برای مقابله با اولیای مدرسه و نظم آن، ظاهر می شود از جمله شیوه های دفاعی نوجوان برای پنهان نگه داشتن احساس ناتوانی و کمبودها و نارضایتی های اوست.

رفتار بهنجار

در نظر بیشتر بزرگ سالان جامعه ی ما، هویت بهنجار نوجوانی را در ترکیب مجموعه های متعارض زیر می توان خلاصه کرد: دانستن و نگفتن، احساس کردن و خویشتن داری، خواستن و انتظار کشیدن و واکنش های کج دار و مریز تا زمان ازدواج. آن چه بیشتر مردم از نوجوانان انتظار دارند، صبر و عفاف و منتظر ماندن و آماده شدن برای زندگی زناشویی است. بیشتر نوجوانان نیز همین خواسته های والدین و جامعه را در خود نمودار می سازند، اما آن چه در دل دارند، بسیار بیشتر از چیزهایی است که آشکار می کنند.

پندار نادرست والدین

بسیاری از والدین فکر می کنند فرزند آنان از مصرف سیگار و مواد مخدر در امان است و همیشه «بچه های دیگران» را در معرض این خطر می بینند. گمان آنان این است که نوجوانان گروه های محروم تر یا فرزندان خانواده های درهم فروریخته دچار اعتیاد می شوند؛ اما این پندار همیشه درست نیست.

کارسازترین رفتار

رفتار درست والدین و محیط گرم خانواده، مؤثرترین عامل در رشد و رفتار صحیح نوجوانان است. پدر و مادری که نتوانند فرزندان خود را خوب تربیت کنند، بیش از همه به رنج و ناراحتی، دچار خواهند شد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گفته اند: «رحمت خداوند از آنِ پدر و مادری است که سرمشق نیکویی برای فرزند خویش هستند».

قلب انعطاف پذیر

نوجوانان به محبت و احترام نیاز دارند و از برخورد خشن با آنان باید پرهیز کرد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده اند: «من شما را به نیکی کردن به جوانان، بسیار سفارش می کنم؛ زیرا قلب آنان انعطاف پذیرتر است. خداوند مرا برانگیخت تا از انحراف ها و خطاها پرهیز دهم و پویندگان راه کمال و سعادت را بشارت دهم. جوانان با من هم عهد شدند، ولی سالخوردگان مخالفت کردند؛ چون گذشت زمان، دل آنان را سخت کرده بود».

زمین آماده ی کشت

امام علی علیه السلام قلب جوانان را به یک زمین خالی تشبیه می کند که هرچه در آن بکارند، می روید. آن گاه ایشان به فرزند جوان خود می گویند: «پیش از آن که دلت سخت شود و تو را به افکار نادرست مشغول سازد، به پرورش تو همت گماشتم تا در پرتو اندیشه ی خود، مسایلی را که پیش می آید، حل کنی و از تجربه کردن دوباره ی چیزهایی که اهل تجربه پیش از تو انجام داده اند، بی نیاز باشی».

پیش گیری از انحراف

جوانان حتما باید مشغول به کار باشند؛ زیرا بی کاری، آنان را به انحراف می کشاند. امام علی علیه السلام فرموده اند: «اگر شغل، زمینه ساز تلاش و کوشش فرد است، بی کاری نیز سبب تباهی و فساد می شود».

نفی سرزنش

سرزنش و ملامت نوجوانان بسیار خطرناک است و آتش لجاجت آنان را شعله ور می کند. امام علی علیه السلام فرموده اند: «زیاده روی درسرزنش و ملامت سبب افزایش لجاجت و سرکشی خواهد شد».

ناامیدی

هرگز نباید به دلیل اشتباه های نوجوانان، احساس گناه شدید و ناامیدی در آنان ایجاد شود. اصولاً نومیدی، گونه ای کفر است. در قرآن کریم می خوانیم که جز مردم کافر و ناسپاس، کسی نباید از لطف خداوند، ناامید شود. تغییر و اصلاح کسی که دچار نومیدی شود و احساس شکست کند، بسیار دشوار است. همان گونه که امام علی علیه السلام فرموده اند: «نومیدی، شخصیت فرد را درهم می شکند».

دوست ناباب

انتخاب دوست مناسب در شکل گیری رفتار جوانان، نقش مهمی دارد. چه بسا یک دوست ناباب، فرد را به جایی برساند که، آن گونه که درقرآن کریم می خوانیم، خود را ملامت کند و با تأسف بگوید: وای بر من، ای کاش بافلان شخص، دوستی نکرده بودم.

الگوبرداری شخصیتی

نوجوان در پی آن است که از الگوهای بزرگ سالی، تقلید کند و به ستایش قهرمانان محبوب خویش بپردازد. او حتی در تاریخ و شرح حال بزرگان نیز الگویی برای خود، جست و جو می کند. ادبیات و هنر و مذهب برای او، معنای تازه ای می یابد و ذهن او را به تلاطم های نوپیدا می کشاند. او به افکار انتزاعی، علاقه ی جدید و تعصب آوری پیدا می کند و این اندیشه ها را تعقیب می کند تا از آن میان، خود را بیابد.

درک و توجه واقعی

توجه به نوجوانان به فراهم آوردن نیازهای زیستی، روانی، فکری، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی آنان بستگی دارد. به طور کلی، تربیت سالم آنان نیز چیزی جز پاسخ گویی عملی به همین نیازها نیست. چگونگی چنین تربیتی در درجه ی نخست: به شرکت و تصمیم گیری خود نوجوانان، والدین، مربیان و کارشناسان تعلیم و تربیت، نیاز دارد.

نیازها و برنامه ه

تمام برنامه ریزی فعالیت های اوقاغت فراغت نوجوانان بر اساس نیازهای آنان، شرایط مشخص زندگی و رشد و تحول امکانات، انجام می شود. این نیازها را به شکل های گوناگون می توان طبقه بندی کرد. کلی ترین تقسیم بندی نیازها به صورت زیستی، روان شناختی، اجتماعی و فرهنگی است. تقسیم بندی دیگر به صورت نیاز به سلامت جسمی، امنیت، محبت، پذیرش اجتماعی، احترام، حیثیت، رشد و پیشرفت، آزادی و استقلال است. آن چه اهمیت دارد آن است که اولاً همه ی نیازهای نوجوان باید برآورده شود. ثانیا به نسبت برآورده نشدن هر یک از این نیازها، سلامت روانی فرد به مخاطره خواهد افتاد.

برآورده شدن نیازها

موانع برآورده شدن نیازهای نوجوانان، فراوان است که آن ها را در دو دسته ی بزرگ؛ موانع شخصی و موانع محیطی می توان دسته بندی کرد. برای مثال، بیماری های مزمن، نواقص بدنی و نارسایی های وراثتی که در عملکردهای مغزی فرد نمود دارد، از جمله موانع شخصی است. مشکلات مادی و معنوی نهاد خانواده، محیط نامناسب آموزشی و فقر فرهنگی محیط اجتماعی را می توان از جمله موانع محیطی به شمار آورد.

جهت دهی اوقات فراغت

آموزش نوجوانان برای بهره برداری صحیح از اوقات فراغت نیز یک ضرورت تربیتی است. که هم کاری و هم آهنگی خانه و مدرسه در این مورد، بسیار اهمیت دارد. اگر مدرسه و خانواده، راه های متفاوت ناصوابی را در پیش بگیرند، به رشد طبیعی نوجوان، نمی توان امیدوار بود. بدتر از همه، آن است که مدرسه و خانواده در هدف ها و روش های تربیتی و برنامه ریزی اوقات فراغت نوجوانان، بر خلاف جهت یکدیگر حرکت کنند.

هم آهنگی برنامه ها با ذوق و تفکر

اگر برنامه های اوقات فراغت با نیازها و ذوق و تفکر نوجوانان و جوانان، هم آهنگی نداشته باشد، مورد استقبال آنان قرار نخواهد گرفت. اصل اساسی و معیار مهم در فعالیت های نوجوانان، زندگی سالم و لذت بخش آنان در زمان حال و آینده است. این فعالیت ها و تفریح ها نباید به گونه ای باشد که یکی از این دو، به بهانه ی اهمیت دیگری از یاد برود؛ زیرا حال و آینده ی فرد، هر دو، اهمیت دارد.

ویژگی های جسمانی حرکتی

یکی از ویژگی های جسمانی ـ حرکتی نوجوان آن است که آهنگ رشد جسمی او، شتاب می گیرد و کودک پرجنب وجوش دوره قبل را به جوانی خستگی ناپذیر بَدَل می سازد. ویژگی های بدنی نوجوانان در رفتار فرد به ویژه شخصیت و رفتار اجتماعی او، تأثیر ژرفی دارد. رشد حرکتی نوجوان به دلیل تغییرات بدنی این دوره تا اندازه ای کند می شود و نوجوان، احساس کسالت و سستی می کند.

ویژگی های عاطفی

یکی از ویژگی های عاطفی دوره ی نوجوانی، آن است که عواطف، دچار سرگردانی می شود. اوایل نوجوانی، دوره ی حساسیت است. نوجوان دراین مرحله با کوچک ترین رخ دادی، عصبانی می شود و از این نظر مانند کودکان است. وی نسبت به اطرافیان بزرگ سال، بی اطمینان می شود و برقراری و حفظ روابط صمیمانه برای او دشوار می گردد، در این سن، حالت و اندیشه ی رویارویی در نوجوانان دیده می شود و دوستی با هم سالان و هم جنسان رواج می یابد.

تأثیر تشویق و ترغیب

تدابیری که نوجوان برای برخورد با مشکلات خویش می تواند بیاندیشد، عبارت است از: برقراری ارتباط منظم و پیوسته با خداوند، تلاش برای خودسازی، بهره گیری از اوقات فراغت در فعالیت های خلاّق و سازنده، هنر، کارهای دستی، فعالیت های ورزشی و مطالعه ی هدف دار، تفاهم با والدین به عنوان نزدیک ترین دوستان، مطالعه ی ژرف ناک در حقایق دینی، هراس نداشتن از شک های دینی و استفاده از بحث و گفت وگو با اشخاص مورد اعتماد و آگاه در این زمینه.

خطر ناآگاهی

ناآگاهی نوجوان از مسایل قریب الوقوع، او را از انجام تکالیف شرعی باز می دارد و زنگ خطری است برای حیات دینی و معنوی فرد.

آموخته های دینی؛ سدّ انحراف

بیداری احساس و ارزش های اخلاقی و معنوی در نوجوانان، ایجاب می کند که هم آهنگ با این آمادگی و قابلیت، آموزش های صحیح مذهبی به آنان آموخته شود. در این صورت، افزون بر برآورده شدن خواسته های معناجوی آنان، سدی محکم از ایمان در برابر انحراف ها و لغزش های آنان پدید می آید.

ارایه ی بینش سالم و صحیح

ناآگاهی از «تکلیف شرعی» و وظایفی که نوجوانان در برابر عوارض جسمی و جنسی این دوره دارند، به سست شدن بنیان اخلاقی و اعتقادی آنان در اوان تکلیف می انجامد. به همین دلیل از نظر «بینش اسلامی»، ضرورت دارد که نوبالغ به وسیله ی فرد با صلاحیتی که رابطه ی دوستانه ای با او دارد، از این مقوله ها آگاه شود و درباره ی مسیر طبیعی رشد خویش احساس و بینشی سالم و صحیح به دست آورد.

اثر مثبت اطمینان از محبت

اگر نوجوان به محبت بزرگ ترها اطمینان داشته باشد، پیوسته به عوامل سازنده ی آسایش و استراحت خویش نیز اعتماد کامل، پیدا خواهد کرد. در غیر این صورت، این اعتماد از او سلب می شود و همه چیز برای او ناراحت کننده و خطرناک خواهد بود و اضطراب او را فرا می گیرد.