مجلات > خانواده و زنان > پیام زن > آبان 1380، شماره 116


سلنیوم را بهتر بشناسیم

پدید آورنده : سالومه آرمین ـ کارشناس تغذیه ، صفحه 84

سلنیوم یک ماده معدنی کمیاب مهم د

انسان، تغذیه، سلامتی (27)

بدن انسان است. این ماده مغذی بخش مهمی از آنزیمهایی است که از سلولها در برابر رادیکالهای آزاد محافظت می کند. (رادیکالهای آزاد در طول سوخت و ساز طبیعی اکسیژن تشکیل می شوند و دارای اثرات تخریبی هستند.) بدن دارای مکانیسمهای دفاعی از قبیل آنتی اکسیدانها (ضد اکسیدانها) جهت کنترل مقدار رادیکالهای آزاد در بدن است، زیرا آنها می توانند به سلولها آسیب رسانده و در ابتلاء به بعضی بیماریهای مزمن نقش

داشته باشند.

همچنین سلنیوم برای فعالیت طبیعی سیستم ایمنی و غده تیروئید ضروری است.

چه غذاهایی حاوی سلنیوم هستند؟

غذاهای گیاهی در اغلب کشورهای دنیا، تأمین کننده اصلی سلنیوم هستند. مقدار سلنیوم در خاک که بر حسب محل متفاوت است، تعیین کننده مقدار سلنیوم در گیاهان پرورش یافته در آن خاک می باشد. مردمی که در نواحی دارای خاک غنی از سلنیوم زندگی می کنند، عموما دریافت بالاتری از این ماده مغذی را دارا می باشند. خاک برخی از نواحی کشورهای چین و روسیه دارای مقادیر خیلی اندکی از سلنیوم بوده و اغلب کمبود سلنیوم غذایی در این نواحی گزارش می شود. سلنیوم در برخی گوشتها و غذاهای دریایی نیز یافت می شود. حیوانات تحت تغذیه با غلات یا گیاهانی که در خاک غنی از سلنیوم رشد یافته اند، دارای سطوح بالاتری از سلنیوم در ماهیچه می باشند. گوشت و نان، منابع غذایی رایج سلنیوم هستند. برخی مغزها خصوصا گردو، منابع خیلی خوبی از سلنیوم هستند. در جدول (1) منابع غذایی سلنیوم آورده شده است. این جدول نشان می دهد که سلنیوم دارای منابع غذایی متنوعی است.

جدول (1) ـ برخی از منابع غذایی سلنیوم

ماده غذاییلنیوم بر حسب میکروگرم
ماهی تن در روغن ـ 100 گرم78
گر گاو یا گوساله ـ 90 گرم48
ینه بوقلمون ـ 100 گرم31
ماکارانی پخته شده ـ یک فنجان30
ماکارانی با سس گوشت ـ یک فنجان25
گوشت مرغ ـ 21 سینه24
نان گندم کامل ـ دو برش20
و دوسر ـ یک فنجان پخته16
فیده تخم مرغ ـ یک عدد بزرگ15
نان سفید ـ دو برش14
رنج پخته ـ یک فنجان14
پنیر محلی 2% چربی ـ 21 فنجان11
گردو خشک شده ـ 30 گرم5
پنیر چدار ـ 30 گرم4

ـ محتوای سلنیوم غذاها بسته به منطقه جغرافیایی متفاوت است. این جدول میانگین مقدار سلنیوم در برخی غذاها را نشان می دهد.

توصیه های مجاز غذایی (RDA) برای

سلنیوم در بزرگسالان چقدر است؟

(RDA)(1) سال 2000 برای بزرگسالان بر حسب میکروگرم به قرار زیر است:

جدول (2) نیازمندی به سلنیوم

گروه سنیمردانناناردارییردهی
19سال به بالا55میکروگرم55میکروگرم
مام سنین60میکروگرم70میکروگرم

چه موقع کمبود سلنیوم بروز می کند؟

همان طور که گفته شد، کمبود سلنیوم در بخشهایی از کشور چین که خاک، فقیر از سلنیوم است، بسیار شایع می باشد. کمبود این ماده مغذی با یک بیماری به نام «کیشان» ارتباط دارد. شایع ترین علایم کمبود سلنیوم در این بیماری دیده می شود که عبارتند از بزرگ شدن قلب و اختلال در فعالیت طبیعی آن. بیماری کیشان در نواحی فقیر از سلنیوم چین دیده می شود که در آنجا دریافت غذایی مردان و زنان روزانه به ترتیب کمتر از 19 میکروگرم و کمتر از 13 میکروگرم می باشد. این مقادیر دریافت به طور قابل توجهی کمتر از (RDA) برای سلنیوم است. کمبود سلنیوم بر فعالیت تیروئید نیز اثر می گذارد، زیرا سلنیوم برای ساخت هورمون فعال تیروئید ضروری است. دانشمندان معتقدند که کمبود سلنیوم می تواند سبب تشدید اثرات کمبود ید بر فعالیت تیروئید گردد و همچنین کفایت وضعیت تغذیه ای سلنیوم کمک به حفاظت در برابر برخی عوارض عصبی کمبود ید می کند.

بیماریهای حاد دستگاه گوارش سبب کاهش جذب سلنیوم و در نتیجه تخلیه یا کمبود آن می شوند. مشکلات گوارشی که در جذب سلنیوم اختلال ایجاد می کنند، معمولاً بر جذب سایر مواد مغذی نیز اثر می گذارند و نیازمند پیگیری منظم تغذیه هستند، به گونه ای که پزشک بتواند درمان مناسبی را توصیه کند.

چه کسانی نیازمند دریافت

سلنیوم اضافی هستند؟

در بیماریهای گوارشی از قبیل بیماری «کرون» جذب سلنیوم مختل می گردد. اغلب مواد تخلیه یا کمبود سلنیوم با مشکلات حاد دستگاه گوارش ارتباط دارند، مثلاً در افرادی که بیش از نیمی از روده کوچک آنها به وسیله جراحی برداشته شده است. برای تعیین نیاز به مکمل سلنیوم خصوصا در افراد دچار بیماریهای گوارشی، پزشک به ارزیابی مقدار سلنیوم در خون خواهد پرداخت.

تازه های پژوهش در مورد سلنیوم

سلنیوم و سرطان

برخی مطالعات نشان می دهند که مرگ و میر ناشی از سرطان از جمله سرطان ریه، روده بزرگ و سرطان پروستات در میان افرادی که سطوح خونی یا دریافت سلنیوم بیشتری دارند، کمتر است. همچنین بروز سرطان پوست در نواحی که سطوح سلنیوم خاک کمتر است به طور قابل توجهی بیشتر می باشد. اثر مکمل سلنیوم بر عود مجدد این نوع سرطان پوست در هفت درمانگاه پوست در آمریکا از سال 1983 تا اوایل 1990 مورد بررسی قرار گرفت. مکمل حاوی 200 میکروگرم سلنیوم به طور روزانه اثری بر عود مجدد سرطان پوست نداشت، اما به طور قابل توجهی کل ابتلاء

و مرگ و میر ناشی از سرطان را کاهش داد. به علاوه، بروز سرطان پروستات، روده بزرگ و ریه در افراد دریافت کننده مکمل سلنیوم کمتر بود.

با این وجود، هیچ کدام از این مطالعات ارتباط بین وضعیت سلنیوم و سرطان را نشان نداده اند. در سال 1982 مطالعه ای بر روی 60000 نفر نشان داد که سطوح بالاتر سلنیوم هیچ فایده ای برای پیشگیری از ابتلاء به سرطان ندارد. این نتایج متناقض نشان دهنده نیاز برای تحقیق بیشتر در زمینه رابطه میان سلنیوم و بیماریهای مزمن از قبیل سرطان می باشند. یک مطالعه که ممکن است به برخی سؤالات در زمینه سلنیوم و سرطان پاسخ دهد در کشور فرانسه در دست انجام است.

سلنیوم و بیماریهای قلبی

برخی مطالعات جمعیتی، ارتباطی را بین دریافت پایین آنتی اکسیدان و بروز بیشتر بیماریهای قلبی را نشان داده اند. به علاوه شواهد علمی نشان می دهند که مضرات ناشی از رادیکالهای آزاد که به آنها اشاره شد، می تواند سبب پیشرفت بیماریهای قلبی گردد. برای مثال LDL _ C (که به آن کلسترول نیز گفته می شود) در صورتی که اکسید گردد (با اکسیژن ترکیب شود) می تواند سبب رساندن آسیب به رگهای تغذیه کننده قلب گردد.

سلنیوم یکی از اعضای گروه مواد آنتی اکسیدان است که کمک به جلوگیری از اکسیداسیون کلسترول LDL نموده و بدین ترتیب سبب پیشگیری از بیماریهای قلبی ـ عروقی می گردد. در حال حاضر برای توصیه به دریافت مکمل سلنیوم جهت پیشگیری از بیماریهای قلبی ـ عروقی شواهد علمی ناکافی می باشد.

سلنیوم و درد مفاصل

آرتریت روماتوئید بیماری مزمنی است که در آن مفاصل دردناک شده و دچار تورم می گردد و نمی تواند عملکرد طبیعی خود را داشته باشد. تحقیقات بر روی افراد مبتلا به این بیماری نشان داده اند که مقدار سلنیوم در خونشان پایین تر است. به علاوه برخی از این افراد دریافت سلنیوم پایینی دارند.

سیستم ایمنی بدن به طور طبیعی رادیکالهای آزادی می سازد که به مبارزه با میکروبها در بدن کمک نموده و به پاکسازی بافتهای آسیب دیده کمک می کنند، اما آنها می توانند برای بافتهای سالم بدن نیز مضر باشند. سلنیوم به کنترل مقدار این مواد در بدن کمک نموده و سبب برطرف شدن التهاب مفاصل می گردد. پیش از توصیه به افراد مبتلا به این بیماری جهت دریافت سلنیوم تحقیقات بیشتری مورد نیاز است.

سلنیوم و ایدز

سوء جذب ناشی از حمله ویروس ایدز به بدن انسان سبب کاهش سطوح بسیاری از مواد مغذی در بدن می گردد. کمبود سلنیوم با بیماری ایدز ارتباط داشته و آن را با خطر بالای مرگ و میر ناشی از این بیماری مرتبط دانسته اند. از میان 24 کودک مبتلا به ایدز که برای 5 سال تحت نظر قرار گرفته اند، آنهایی که سطوح سلنیوم پایین تری داشته اند، در سن پایین تری فوت نمودند که نشان دهنده پیشرفت سریع تر بیماری بود. محققین بر این باورند که سلنیوم در بیماری ایدز اهمیت بسزایی دارد که به خاطر نقش آن در سیستم ایمنی بدن است.

خطر اضافه دریافت سلنیوم

برای سلامتی چیست؟

خطر اضافه دریافت سلنیوم برای سلامتی از متوسط تا شدید می باشد. سطوح بالای سلنیوم در خون می تواند منجر به حالتی به نام «سلنوزیس» گردد. علایم شامل ناراحتی گوارشی، ریزش موها، ناخنهای سفید و شکننده و آسیب خفیف عصبی می باشد. برای پیشگیری از ابتلا به این حالت حداکثر مقدار دریافت قابل تحمل سلنیوم به طور روزانه 400 میکروگرم برای بالغین می باشد.

یک دستور غذایی غنی از سلنیوم

سالاد تن ماهی برای 3 نفر

مواد لازم:

تن ماهی، یک قوطی

سس مایونز، 2 قاشق غذاخوری

پیاز، 1 عدد متوسط

ریحان بنفش، 5 شاخه

خیارشور، 5 عدد متوسط

آبلیمو و فلفل، به مقدار کافی

نان سفید، به تعداد کافی

دستور تهیه:

پیاز را پس از پوست گرفتن و شستن کاملاً ریز نمایید. خیارشورها را نیز به ابعادی شبیه تکه های ریزشده پیاز در آورید و با هم مخلوط نمایید. تن ماهی را بدون روغن آن به این مواد اضافه کرده و سس مایونز، آبلیمو و فلفل را به آنها بیفزایید. مواد تهیه شده را کاملاً با هم مخلوط نموده و به مدت 20 دقیقه در طبقه اول یخچال نگه دارید. سپس داخل نانهای سفید را خالی نموده و با غذایی که درست نموده اید، پر کنید و سپس داخل ساندویچها را با ریحان سبز یا بنفش به هر میزان که مایل بودید، پر نمایید.

فهرست منابع:

از اینترنت WWW. Mednets. com

ــــــــــــــــــــــــــــــ

حکیم باشی

«چند نسخه برای تقویت حافظه»

جوز هندی (5 گرم)، میخک (5 گرم)، دارچین (5 گرم)، مصطکی (10 گرم)، زنجبیل (5 گرم)، دار فلفل (5 گرم)، صبر زرد (3 گرم)، عصاره شیرین بیان (65 گرم)، همه را کوبیده در 250 گرم عسل مخلوط کنید و روزانه 3 قاشق مرباخوری مصرف نمایید. این نسخه برای مبتلایان به بیماری صرع، مزاجهای سرد، شب ادراری کودکان و لکنت زبان نیز مفید است.

نسخه دیگر:

تخم کاوشه (20 گرم)، افتیمون (5 گرم)، سنا (5 گرم)، غاریقون (5 گرم)، همه را نرم کوبیده و در 250 گرم عسل مخلوط نمایید و روزانه 3 قاشق مرباخوری مصرف نمایید.

نسخه دیگر:

میخک (5 گرم)، کبابه چینی (10 گرم)، هل قرابی (5 گرم)، دارچین (5 گرم)، مصطکی (5 گرم)، زنجبیل (5 گرم)، دستور تهیه این نسخه مشابه نسخه های بالا است.

منبع: صانعی، صفدر، نسخه شفا «گل و گیاه»، انتشارات حافظ نوین، تهران، 1378، ص113.



ـ1 Recommunded Dietary Allowances.