مجلات > اخلاق و تربیت > طوبی > اسفند 1384، شماره 3


بازشناسی مهریه در قاموس عرف وشرع

پدید آورنده : سیدحسین اسحاقی ، صفحه 109

مفهوم شناسی مهر

مهر که به آن صداق هم می گویند، عطیه و پیشکشی است که مرد در قبال ازدواج به زن خود می دهد و پرداخت آن باید با رضایت و صداقت و صفا، همراه باشد. قرآن کریم نیز مردان را امر می فرماید که صداق زنان خود را با رغبت و رضایت بپردازند. (نساء: 4). از آنجا که آنچه مرد می دهد نشانه راستی علاقه و رضایت مرد است، به آن صداق هم می گویند و نکته دیگر در تعریف مهر اینکه، برخی آن را هدیه خداوند به زنان نیز می دانند.

پیام متن:

1. پرداخت مهریه با رضایت و رغبت؛

2. مهر به معنای عطیه و صداق و هدیه خداوند به زنان.

فلسفه مهریه در اسلام

هر چند فلسفه اصلی مهر، ابراز محبت و افزایش علقه همسری است، در جامعه کنونی به ابراز فخر فروشی و خودبرتربینی تبدیل شده است. وجود مهر موجب می شود که مرد، زن را ارزشمندتر بداند، به شخصیت حقیقی او در اسلام پی ببرد. زن نیز احساس نکند که به طور رایگان و بدون هیچ قید و شرطی در اختیار مرد قرار گرفته است، بلکه تعهد او در برابر مرد بر پایه قوانین محکم و احکام خاصی است که موجب اعاده حقوق اصلی او می شود. شهید مطهری در این باره می نویسند:

مهر، با حیا و عفاف زن یک ریشه دارد. زن به الهام فطری دریافته است که عزت و احترام او به این است که خود را رایگان در اختیار مرد قرار ندهد.

همچنین در فلسفه مهر آمده است که چون زن به خاطر جسم ظریف و روح حساسش نمی تواند مانند مرد در فعالیت های اجتماعی سنگین شرکت کند و به همین علت کمتر به کسب و تجارت می پردازد، مهر می تواند پشتوانه اقتصادی مناسبی برای او باشد. در روایتی آمده است که ابن سنان برای امام رضا علیه السلام نامه نوشت و پرسید اینکه مهر را مرد باید به زن بپردازد، چیست؟ امام در جواب فرمود: چون زن (به خاطر اشتغال به خانه داری و تربیت فرزند) قهرا از کسب و تجارت محروم است و راه درآمدی ندارد.

فلسفه دیگر اینکه اصل وجود مهر، باعث استحکام روابط خانوادگی است. استاد مشکینی در این باره می گوید:

درباره مهریه زن می توان گفت که فلسفه یا یکی از علل امضای آن در اسلام، پس از ثبوت معمول و متداول بودنش در اعصار گذشته، استحکام رابطه عقدی و علقه همسری است؛ چه آنکه اضافه شدن شرایط و مقررات در هر عقد و قراردادی کاشف از اهمیت موضوع و قوت علقه مربوطه است و فلسفه آنکه بر عهده مرد است، نه بر عهده زن یا هر دو، جریان وضع اجتماعات بشری است که نوعا زن ها روی اقتضای مزاج و یا اشتغال به خانه داری و تربیت اولاد، درآمدی همانند مرد نداشته اند.

البته باید توجه داشت که ازدیاد علاقه، جواز افزایش مقدار مهر نیست، زیرا به همان اندازه که تعیین مهر ارزش دارد، به همان اندازه زیادی بیش از حد آن نیز نکوهش شده است، هر چند از مهریه خیلی کم نیز نهی شده است و توصیه شده است که مهر در حدی نباشد که اعتبار و حیثیت زن را پایین آورد.

پیام متن: فلسفه مهر:

1. ابراز محبت و افزایش علقه همسری؛

2. ارزشمندی زن برای مردان؛

3. پشتوانه اقتصادی مناسب برای زنان؛

4. سبب استحکام روابط خانوادگی.

استحباب کم بودن مهر

در اسلام سفارش شده است که باید مهر زنان به گونه ای باشد که مرد بتواند با آسودگی خاطر و رضایت قلبی آن را بپردازد و هیچ گونه فشار مالی یا روحی بر مرد وارد نشود. امام صادق علیه السلام درباره زیاد نبودن مهریه می فرماید:

اِنَّ مِنْ بَرکة المرأة قِلَّة مَهْرِها وَ مِنْ شُؤمِها کَثْرةَ مَهْرِها.

از برکت زن، کم بودن مهریه اش و از بدیمنی او زیادی مهرش است.

در همین رابطه باز هم از ایشان نقل است که پیامبر گرامی اسلام فرموده است:

افضل نساء اُمّتی اَصْبَحُهُنَّ وَجْها وَ اَقَلَّهُنَ مَهْرا.

بهترین زنان امت من، زیباترین آنها از نظر ظاهری (صورت) و کم مهرترین آنهایند.

البته اگر مهریه را نوعی وثیقه مالی مرد برای زن و وسیله اطمینان فکری او در برابر خطرات احتمالی و مشکلاتی که مرد برایش فراهم می آورد، بدانیم، نظریه افزایش مهریه عاقلانه است؛ چرا که استاد مطهری در این باره می گوید:

از این گونه اشخاص باید پرسید چرا اسلام حق طلاق را به مرد داد تا زن به وثیقه مالی احتیاج پیدا کند؟ به علاوه معنای این سخن این است: علت اینکه پیامبر برای زنان خود مهر قرار می داد، این بود که می خواست به آنها در مقابل خودش وثیقه مالی بدهد و علت اینکه در ازدواج علی علیه السلام و فاطمه علیهاالسلام مهر قرار داد این بود که می خواست برای فاطمه علیهاالسلام در مقابل علی علیه السلام یک وثیقه مالی و وسیله اطمینان فکری بگیرد. اگر این چنین است، پس چرا پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله زنان را توصیه کرد که متقابلاً مهر خود را به شوهر ببخشند و برای این بخشش ها پاداش ها ذکر کرده [است]. به علاوه چرا توصیه کرد که حتی الامکان مهر زنان زیاد نباشد؟ آیا جز این است که از نظر پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله هدیه زناشویی مرد به نام مهر و بخشش مهر یا معادل آن از طرف زن به مرد، موجب استحکام الفت و علقه زناشویی می شود؟ با وجود این، به هیچ وجه نمی توان گفت که نظر اسلام از مهر این بوده که وثیقه ای در اختیار زن قرار دهد.

پیام متن:

1. در نظر گرفتن مهر زن، مطابق توان مالی و رضایت قلبی مرد؛

2. رد نظریه افزایش مهریه، به عنوان وثیقه مالی و وسیله اطمینان فکری او.

نکوهش مهر زیاد

همان گونه که کم بودن مهریه، در احادیث نشانه برکت و خوش یمنی قدوم زن به خانه مرد شناخته شده است و باعث بالا رفتن ارزش معنوی او می شود، سنگینی مهر هم نکوهش شده و در روایت ها از آن، به عنوان بدیمنی و شومی زن نام برده شده است. رسول گرامی اسلام می فرماید: «شُؤمُ المَرْئَةِ غَلامَهْرِها؛ زن بدقدم، زنی است که مهرش سنگین باشد».

امامان معصوم علیهم السلام نیز افزایش مهریه را نه تنها مایه همدلی و مودت نمی شمارند، بلکه آن را وسیله دشمنی می داند. امام علی علیه السلام می فرماید: «لاتَغالُوا بِمُهُورِ النِّساءِ فَتَکوُنَ عَداوَةٌ؛ مهریه های زنان را گران و سنگین نکنید که موجب عداوت و دشمنی می شود».

متأسفانه، با همه این سفارش ها، امروزه شاهد افزایش بی رویه مهریه ها هستیم. در حالی که آموزه های اسلامی، تقوا و پاکدامنی را وسیله برتری و بزرگی معرفی می کند، بعضی از افراد اموری مانند: مهریه های سنگین، جهیزیه های بالا وتجملات زندگی را مایه فخرفروشی و خودبرتربینی می پندارند و اینها را موجب تداوم و استحکام زندگی عنوان می کنند.

با این حال، مهریه سنگین نه تنها باعث تداوم زندگی نمی شود، بلکه با این عقیده شاهد افزایش آمار طلاق هستیم. از سوی دیگر مهریه های بالا، تأخیر در امر ازدواج و بالارفتن سن ازدواج را در پی دارد.

رهبر فرزانه انقلاب، مهریه های سنگین برای جلوگیری از امر احتمالی طلاق و همچنین جهیزیه های تجملی را تفکری غلط و فرهنگی جاهلی و خلاف سنت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام دانست و فرمود: «آنچه پیوند میان زوج ها را استحکام می بخشد، اخلاق و رعایت موازین اسلامی است.

پیام متن:

1. مهریه زیاد، نشانه بدیمنی زنان؛

2. افزایش مهریه سبب دشمنی؛

3. نفی تأثیر مهریه های سنگین، در کاهش آمار طلاق.

نفی مهریه، به عنوان امری تشریفاتی و یا پایگاهی اجتماعی

امروزه به هنگام تعیین مهریه با گفتن جمله «مهر را که داد و که گرفت»، تلاش می کنند آن را امری تشریفاتی نشان دهند، در حالی که پرداخت مهریه زن، وظیفه مرد است و زن نیز در زمان دلخواه خود حق دارد آن را طلب کند. حتی فقه و قانون مدنی ما هم این اجازه را به زن داده اند که پیش از دریافت مهر در برابر مرد تمکین نکند.

اینکه زنان جامعه ما از دریافت مهر خودداری می کنند، به علت علاقه ای است که نسبت به شوهر و پیوندشان دارند و این تصمیم را عاملی برای تحکیم بیشتر علاقه ها می دانند که البته این نگرش زن هیچ گاه دلیلی برای بدهکار نبودن مردان نیست.

گرچه هنگام طلاق و جدایی، پرداخت مهر به زن، موجب آسایش نسبی او در اداره امور زندگی است، اصل مهر برای دوران پیش از طلاق است و فلسفه واقعی آن، این است که همان زمان که زن در کنار همسرش زندگی می کند، مهر باید به نشانه صداقت و درستی علاقه مرد، به او تقدیم شود.

مهر زنان بیان کننده جایگاه اجتماعی زنان نیست تا بر این اساس، بگوییم دختران تحصیل کرده و ثروتمند باید مهر بیشتری دریافت کنند. اگر دختران دارا و تحصیل کرده حاضر شوند که با مهر کمتر به خانه مردان قدم بگذارند، همین امر موجب بالا رفتن ارزش اجتماعی و احترام آنها می شود و نشان دهنده میزان فهم و درک آنان است. در غیر این صورت، آشکار است که زن می خواهد مدرک تحصیلی خود را با مقداری مبلغ یا ملکی، به نام مهر، به شوهرش بفروشد و یا در برابر او و مردم فخرفروشی کند. این کار با اصل و هدف ازدواج که بنیان گذاری بنایی مستحکم برای تنها هدف انسان، یعنی سعادت و قرب حق، مغایرت دارد. خوشبختی و تقربی که درپناه یک زندگی آرام و نیز با سکونت و آرامش او در کنار همسری فهمیده و خداشناس تحقق می یابد، نه در زندگی ای که معیار ارزش آن، مادیات و امور غیرواقعی هستند.

پیام متن:

1. نفی جنبه تشریفاتی بودن مهریه؛

2. پرداختن مهریه به زنان در خلال زندگی مشترک؛

3. نفی تعیین مهریه بر اساس پایگاه و موقعیت های اجتماعی افراد.

مهریه، ضمانتی به دلیل شناخت ناکامل داماد!

عده ای بر این باورند که به دلیل افزایش جمعیت و کاهش رفت وآمدهای اجتماعی، امکان کمی برای شناخت خواستگار دختر وجود دارد. از این رو، بالا بردن مقدار مهر، به زندگی آینده دختر امنیت بیشتری می دهد و از طلاق احتمالی هم جلوگیری می کند.

حقیقت این است که قبول ازدواج دختر با کسی که هنوز شناخت کافی از او ندارد، امری ناپسند و دور از عقل است. چگونه والدین حاضر می شوند به امید مهر زیاد دختر خود را به ازدواج هر خواستگاری درآورند. بنابراین، بر خانواده ها لازم است تا زمانی که شناخت کاملی از خواستگار دختر خود پیدا نکرده اند، هرگز به پشتوانه مهر زیاد، به ازدواج دخترشان رضایت ندهد.

همچنین، اگر در زندگی مشترک تفاهم واقعی میان زوجین نباشد و تحمل و ادامه آن ممکن نباشد، هیچ امری حتی مهر سنگین، آنان را از طلاق باز نمی دارد. با این حال، حتی اگر مهر زیاد از طلاق جلوگیری کند، دیگر زندگی شان آن آرامش اول را نخواهد داشت. پس درمی یابیم که زیادی مهر هیچ وقت استحکام و بقای خانواده را تضمین نمی کند، بلکه مرد را نسبت به خانواده همسر خود بدبین می کند و فکر این نکته که آنها می خواستند به دلیل بی اعتمادی به او با مهر زیاد او را محدود کنند، برایش رنج آور است، زیرا این بدبینی را نوعی اهانت به خود نیز می پندارد.

پیام متن:

1. نفی افزایش مهریه، به سبب شناخت نداشتن از داماد؛

2. افزایش مهریه، سبب ایجاد کینه و دشمنی؛

3. ناتوانی مهریه زیاد، در استحکام بخشی به بنیان خانواده.